درمان زیر سایه گلوله؛ بیمارستانها ناامن
در دو جنگ ۱۲ و ۴۰ روزه، کنوانسیونهای چهارگانۀ ژنو، بارها از سوی مهاجمان نقض شد
هر نوع تغییر در کشور، شرایط متفاوتی را در جامعه ایجاد میکند. جنگ و حملات نظامی نیز از جمله تغییراتی است که زندگی روزمره را مختل میسازد و جسم و جان افراد را به خطر میاندازد. در این میان، بیماران مبتلا به بیماریهای مزمن، دیابت، سرطان، نارسایی کلیه و سایر بیماریهای صعبالعلاج، بهدلیل وابستگی مستمر به دارو، تجهیزات پزشکی و خدمات تخصصی، از نظر روانی و جسمی آسیبپذیرتر هستند.
این بیماران نیازمند امنیت روانی، دسترسی پایدار به دارو و امکان مراجعه شبانهروزی به مراکز درمانیاند. چنین شرایطی، بروز بحرانهایی مانند عملیات نظامی و تهدید جنگ، میتواند روند درمان را مختل کند و نظام سلامت را با چالش جدی مواجه سازد. با توجه به حساسیت موضوع، تضمین امنیت مراکز درمانی و بیمارستانی دوچندان میشود. مجامع بینالمللی با وضع قوانین بشردوستانه، حدود و قواعدی را بر رفتار کشورهای درگیر جنگ قرار دادهاند. یکی از این قوانین عدم حمله هوایی به مراکز درمانی و پزشکی است.
کنوانسیون ژنو؛ حمایت از مراکز درمانی
کنوانسیونهای چهارگانۀ ژنو در سال ۱۹۴۹، پس از جنگ جهانی دوم، با هدف حمایت از قربانیان مخاصمات مسلحانه تصویب شدند. (1) این اسناد، چارچوب حقوق بینالملل بشردوستانه را شکل داده و حدود و قواعدی را برای رفتار طرفهای درگیر در جنگ تعیین میکنند. بر اساس مادۀ ۱۹ کنوانسیون اول ژنو، بیمارستانها و واحدهای درمانی ثابت و سیار نباید هدف حمله قرار گیرند و در هر شرایطی باید مورد حمایت باشند. این حمایت شامل بیمارستانها،
درمانگاهها، پایگاههای امدادی، آمبولانسها، بالگردهای امدادی و سایر وسایل نقلیۀ پزشکی میشود. اما در جنگ دوازده روزه اسرائیل و آمریکا علیه ایران، که از 23 خرداد 1404 آغاز شد، علیرغم وجود قوانین بینالمللی بهخصوص کنوانسیون چهارگانۀ ژنو، 7 بیمارستان و تعدادی مرکز درمانی، 11 آمبولانس و تعدادی خودرو هلال احمر نیز مورد حمله قرار گرفتهاند.(2)پس از آن در حدود 9 ماه بعد، در جنگ چهل روزه، حملات هوایی به بیش از 300 بیمارستان و مراکز درمانی و تحقیقاتی پزشکی از جمله انستیتو پاستور ایران و مراکز تحقیقات چندین کارخانه تولید دارو و وسایل سیار امداد، از جمله یک بالگرد امدادی ادامه پیدا کرد. (3) رئیس اورژانس استان تهران از آسیب به ۲۷ پایگاه اورژانس، ۲۳ دستگاه آمبولانس، ۱۰ خودروی پشتیبانی و یک بالگرد اورژانس هوایی خبر داده است.(4) در صورت تأیید این موارد، چنین اقداماتی میتواند در تعارض با مادۀ ۱۹ کنوانسیون ژنو تلقی شود.
مادۀ ۲۴ کنوانسیون اول ژنو تصریح میکند که کارکنان پزشکی و بهداشتی که مسئول جستوجو، انتقال و درمان مجروحان و بیماران هستند، باید مورد حمایت قرار گیرند و از حمله مصون باشند. گزارشهایی از آسیب دیدن یا جانباختن شماری از کارکنان درمانی در جریان حملات منتشر شده است. همچنین در برخی موارد، از وقوع حملات دومرحلهای (موسوم به «حملۀ دو ضرب») در محل حادثه سخن گفته شده است؛ وضعیتی که در آن پس از حضور نیروهای امدادی، حملۀ دیگری انجام میشود و خطر برای کادر امدادی افزایش مییابد. در صورت اثبات، چنین اقداماتی میتواند با اصول حمایت از نیروهای پزشکی در تعارض باشد.(5)
مادۀ ۲۰ کنوانسیون دوم ژنو به حمایت از کشتیهای بیمارستانی اختصاص دارد و تأکید میکند این شناورها که برای انتقال و درمان بیماران و مجروحان به کار میروند، نباید مورد حمله قرار گیرند. در تاریخ ۳۰ فروردین ۱۴۰۵، گزارش شد کشتی کانتینری «توسکا» که حامل هزاران کانتینر تجهیزات پزشکی و اقلام حیاتی درمانی از جمله لوازم دیالیز بوده، پس از اصابت پرتابه به موتور آن متوقف و سپس محاصره شده است. (6) در صورت احراز اینکه این محموله ماهیت صرفاً پزشکی و غیرنظامی داشته، جلوگیری از انتقال آن میتواند از منظر حقوق بشردوستانه و قواعد حمایت از اقلام حیاتی درمانی محل بحث و بررسی حقوقی باشد.
قربانیان خاموش حمله به مراکز درمانی
تمامی حملات در شرایطی است که مجامع بینالمللی مرزهایی را برای مخاصمات مسلحانه مشخص کردهاند. افراد با هر نوع بیماری، نیازمند دسترسی مداوم و بدون وقفه به دارو و درمان و همچنین خیالی آسوده برای این نوع از دسترسی هستند. زمانی که مراکز درمانی مورد حمله هوایی قرار میگیرند با خارج شدن مراکز تخریب شده از چرخۀ فعالیت، نظم موجود در نظام سلامت از بین میرود، فردی با بیماری خاص که برای بررسی و پیگیری منظم روزانه، هفتگی یا ماهانه به یک مرکز درمانی مشخص مراجعه میکرد، اکنون که آن مرکز درمانی مشخص غیرقابل استفاده شدهاست، به مراکز جایگزین مراجعه میکند و یا امکان ادامه دادن روند درمان خود را از دست میدهد. همچنین دور از انتظار نیست سابقه پزشکی بیماران در پی تخریب بیمارستانها از بین برود و روند درمان از مسیر خود خارج شود. چنین شرایطی، فرایند بهبود بیمار و نظم را در نظام سلامت مختل میسازد. (7)
در صورت نقض کنوانسیونهای چهارگانه ژنو و حمله به مناطق امن، بیماران حداکثر ممکن از مراجعه به مراکز درمانی خودداری میکنند. عدم مراجعه به بیمارستان و مراکز درمانی پیامدهای ناگوار کوتاه مدت و بلند مدتی را بر سلامت افراد و نظام سلامت میگذارد. اختلال در فرایند زایمان و واکسیناسیون و درمان بیماریها، از پیامدهای کوتاه مدت نقض کنوانسیونهای چهارگانه ژنو است.از پیامدهای بلند مدت آن شیوع بیماریهای مزمن و تخریب اعتماد مردم به مناطق امن به شمار میرود. از بین رفتن اطلاعات پزشکی و درمانی بیماران، آسیب و خسارت فیزیکی به تجهیزات پزشکی و درمانی، به تعویق افتادن درمان به اختیار بیماران و یا به اجبار و جبران درمانهای تعویق شده از جمله مواردی است که نظم موجود در نظام سلامت را با چالشهایی مواجه میکند.
بیماران به تجهیزات خاصی برای تشخیص بیماری و روند درمان نیاز دارند، بمباران هوایی زیرساختهای حیاتی، موردی است که ایران بارها توسط آن تهدید شد و بخشی از این تهدیدات عملی شدند. در بین بیماران هر بیمارستان، افرادی با شرایط خاص هستند که انتقال آنها در شرایط اضطراری به آسانی میسر نیست، آنها به دلایل شرایط خاصی که دارند، به تجهیزات خاصی برای حیات نیاز دارند بنابراین هنگامی که مرکز درمانی و بیمارستان مورد حمله هوایی قرار میگیرد، افزون بر افزایش استرس و ناپایداری وضعیت سلامت بیماران، جان آنها شدیداً در معرض خطر است. تمامی این موارد به شرط آن است که بیمار از حمله هوایی جان سالم به در ببرد.
نتیجهگیری
حمله به بیمارستان و تجهیزات درمانی و هر آنچه ذیل وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکی قرار میگیرد، عملاً نقض قوانین بینالمللی است. مراکز درمانی مناطقی امن برای افراد به شمار میروند و به دور از هر گونه عملیات نظامی، صرفاً به معالجه و مداوای افراد میپردازند. طبق مواد 19، 20 و 24 کنوانسیون ژنو، هر گونه حمله به افراد و مناطق غیرنظامی، از جمله بیمارستانها و مراکز درمانی فراتر از محدوده اختیارات در جنگ به شمار میرود.
کشورهای آمریکا و اسرائیل با هدف قرار دادن بیمارستانها، خودروهای امدادی، بالگرد اورژانس هوایی و پایگاههای اورژانس و هلال احمر، به صورت علنی قوانین بینالمللی و بشردوستانه را نقض کردند و جان بیماران را با خطر جدی مواجه ساختند، در یک سال اخیر، دو جنگ علیه ایران صورت گرفت. در هر دو جنگ با حمله و تخریب مراکز پزشکی و درمانی و تجهیزات پزشکی، توقیف کشتی حامل تجهیزات ضروری پزشکی، خطر آسیب به جان بیماران را افزایش دادند، چنین حملاتی در شرایطی است که افراد با بیماریهای مزمن، سرطان، نارسایی کلیه، دیابت و سایر بیماریها نیازمند دسترسی مداوم به مرکز درمانی و دارو دارند.
اتفاقات این چنینی افزون بر خطر فیزیکی محتمل برای جان بیماران، آسیب روانی نیز به همراه دارد، سطح استرس بیماران با شرایط خاص افزایش مییابد، ترس نسبت به مراجعه به مراکز درمانی و پزشکی (وجود امکان خطر حمله در هنگام مراجعه) شکل میگیرد و با از بین رفتن تجهیزات درمانی و پزشکی، آثار نامطلوبی برای نظام سلامت خواهد داشت.