یادمان باشد که این خاک خشک است

مطابق آمارهای سازمان هواشناسی کشور، امسال اکثر مناطق کشور، سال بارشی مناسبی را تجربه کرده‌اند. میزان بارش کشور از ابتدای سال آبی (آغاز مهرماه) تا نیمه خرداد 1405 ، بعد از سال‌ها در محدودۀ نرمال (حدود 3 درصد بالای میانگین بلندمدت) قرار دارد. امری که در سال‌های اخیر کمتر دیده شده بود. هرچند آمار کلی کشور نشان از افزایش بارش دارد و حتی طبیعت هم در جای‌جای ایران این مسئله را به رخ می‌کشد اما این افزایش بارش در کل کشور یکنواخت نبوده است. بیشترین افزایش بارش در میان استان‌ها، متعلق به استان هرمزگان برابر با 77 درصد است؛ رقمی به یاد ماندنی برای این استان در تاریخ. با این حال 17 استان از شرایط کاهش بارشی رنج می‌برند.

بیشترینِ این کاهش، مربوط به تهران برابر با 38 درصد است و البته استان‌هایی مانند البرز، همدان، قم و کلانشهر مشهد نیز از شرایط کم بارشی رنج می‌برند و این در حالی است که تمرکز جمعیتی و صنعتی در این شهرهای مهم، می‌تواند تابستان پرچالشی را برای این مناطق رقم بزند. نگاهی کلی به این تفاوت‌های بارشی نیز نشان از تمرکز کم بارشی در محدوده استان‌های همجوارِ رشته‌کوه‌های البرز است. امسال از معدود سال‌هایی است به‌رغم اینکه حال هوای کوه‌های البرز نسبتاً خوب است اما استان‌هایی چون گیلان و مازندران شرایط نامساعدی را به خود دیده‌اند و این هم یکی از شگفتی‌های الگوی بارشی امسال ایران است. سال خوبِ بارشی ایران به نسبت در بهار امسال هم خود را نشان داده است. روزهای ابری با بارش‌های رگباری که حالتی نمادین از بهار در اکثر مناطق کشور داشت. این شرایط مطلوب یا به بیان بهتر به ظاهر مطلوب بارشی، موجی از خوشحالی را در بطن جامعه با خود به همراه آورده است که امری طبیعی و قابلِ پذیرش است و البته که همچون همیشه بازار داغ شایعات آب‌وهوایی را نیز داغ کرده است. خبرهایی عمدتاً با منشاء نامعتبر و البته تیترهایی که بیشتر سوی جریان وضعیت روانی جامعه را دنبال می‌کند نه شرایط آب‌وهوایی آن را. تیترهایی از جمله اینکه شرایط خشکسالی کشور پایان یافته است و ایران وارد دورۀ ترسالی بزرگ شده‌است. نگاهی موشکافانه به ادبیات علمی تخصصی علوم جوی ایران در دو دهه اخیر و همچنین سازمان‌های مرتبط نشان می‌دهد هیچ وقت امکان یک جمع‌بندی مشخص و جامع در زمینه مسائل بارشی کشور وجود نداشته است. تنها موردی که تمامی مراجع علمی و سازمانی پیرامون شرایط آب‌وهوایی کشور به آن اذعان دارند و در همخوانی با سناریوهای مراکز جهانی است تاثیر قابل توجه تغییراقلیم و گرمایش جهانی بر گستره فلات ایران است که این مسئله به ناهنجار شدن بیشتر شرایط آب‌وهوایی آن انجامیده است. عمده شرایط پیش آمده به دلیل تغییراقلیم در ایران منجر به ناهنجاری بارشی، خشک‌تر و گرم تر شدن ایران است. امری که به‌ویژه در دو دهه اخیر به عینه مشاهده شده‌است. تاثیر مشخص شرایط تغییراقلیم در ایران به دلیل قرارگیری آن در منطقه جنب حاره است که به دلیل شرایط جغرافیایی و آب‌وهوایی و خشکی ذاتی‌اش از این تغییرات بیشتر متاثر می‌شود. در این بین نبود مدیریت یکپارچه حوضه‌های آبریز، کم‌توجهی در بهره‌برداری از شرایط آب‌های سطحی و زیرسطحی، این بحران را تشدید کرد. آنچه اما این روزها خطرناک به نظر می‌رسد آسودگی خیال ناشی از این سال به نسبه خوب و همچنین اتکای خطرناک به اخبارهای واصله از شروع ترسالی بزرگ است. اینکه برخی بخواهند سهواً و یا عمداً شرایط را در زمینه منابع آبی در مناطق خود برای استحصال آب مناسب جلوه دهند و خیلی عامیانه اگر بگوییم پیچ مصرف آب را شل کنند! بنابراین ادامه سیاست‌های صرفه جویی، مصرف بهینه، کاهش هدررفت و استفاده از چنین فرصتی برای بازسازی منابع از دست رفته، همچنان باید سرلوحه کار باشد. به اصطلاح با یک گل بهار نمی‌شود و آمدن یک یا چند سال ترسالی هم هیچ از حقیقت ذات آب وهوای این فلات خشکیده کم نمی‌کند. در زمینه ال‌نینو متاسفانه علیرغم وجود ده‌ها مرکز آموزشی-علمی و همچنین سازمان‌ها و پژوهشکده‌های متعدد هنوز یک نظر جامع وجود ندارد. با این حال، با توجه به مطالعات انجام شده موجود در بسیاری از سال‌های ال‌نینو‌، مخصوصاً ال‌نینوی متوسط تا قوی، بارش پاییزه و گاهی زمستان ایران بیشتر از نرمال می‌شود به‌ویژه در غرب و جنوب‌غربی ایران، دامنه‌های زاگرس و بخش‌هایی از جنوب کشور. بررسی‌های اقلیمی نشان داده‌اند که در سال‌های حاکمیت ال‌نینوی قوی (مشابه امسال)، احتمال پربارش شدن پاییز ایران افزایش می‌یابد. البته همان مطالعات نشان می‌دهد نه تنها اثرات ال‌نینو در مناطق مختلف ایران یکسان نیست بلکه گاهی می‌تواند منجر به شرایط کم‌بارشی در مناطق خاصی از کشور شود، چون عوامل دیگری هم در تعیین شرایط آب وهوایی ایران، دخیل هستند ازجمله شاخص نوسانات اطلس شمالی (NAO) و دیگر شاخص‌های دورپیوند.

در زمینه ال‌نینو در سال جاری، مدل‌های جهانی نشان می‌دهند که شرایط آب‌وهوایی جهان از فاز لانیا‌ به‌سمت شرایط خنثی و احتمالاً ال نینوی جدید در اواخر 2026 تغییر می‌کند.

ال‌نینو به زبان ساده یعنی گرم‌تر شدن غیرعادی آب‌های بخش مرکزی و شرقی اقیانوس آرام در نزدیک خط استوا (در محدوده غربی قاره آمریکا). این اتفاق هر چند سال یک‌بار رخ می‌دهد و می‌تواند آب‌وهوای بسیاری از نقاط جهان را تغییر دهد. وقتی آب اقیانوس گرم‌تر از حد معمول می‌شود، الگوهای باد و بارش تغییر فاحشی می یابد و پدیده‌های فرین جوی رقم می‌خورد. بنابراین درخصوص بارش، در بعضی مناطق، بارش‌های سیل‌آسا بیشتر شده و در بعضی مناطق دیگر، خشکسالی‌های شدید رخ می‌دهد. اما در شرایط خوش‌بینانه، حتی اگر به پاییز و زمستان پربارش برای امسال امیدوار هستیم، باید یادمان باشد پدیده‌های دورپیوند، پدیده‌های آب‌و‌هوایی دوره‌ای هستند. بنابراین آنچه باید دائمی باشد، سازگاری، مدیریت مصرف، تاب‌آوری و برنامه‌ریزی میان‌مدت و بلندمدت برای شرایط آبیِ سرزمینِ کم‌بارشِ ایران است.