سه‌جانبه‌گرایی و حل اختلاف در طرح کارورزی
طرح کارورزی زیر ذره‌بین، پاسخ به ابهامات فعالان کارگری
طرح کارورزی قرار است در سال 1396 به مهارت‌آموزی فارغ‌التحصیلان دانشگاهی به مدت 4 تا 6 ماه بپردازد. در مدتی که این طرح مطرح شده، سئوال‌های زیادی توسط فعالان کارگری و دانشگاهی در مورد آن مطرح شده است. «علاءالدین ازوجی»، مدیرکل توسعه اشتغال وزارت کار، تعاون و رفاه اجتماعی در گفت‌وگو با قلمرو رفاه به پاره‌ای از این سئوال‌ها پاسخ داده است.
برنامه‌های دولت دوازدهم برای اشتغالزایی و رفع بیکاری شامل چه جزییاتی است؟
برنامه ششم توسعه طبق بند «ز» ماده چهارم، دولت را مکلف کرده تا برنامه‌های اشتغال را در قالب اعمال سیاست‌های اشتغالزایی، مهارت‌افزایی، حمایت از مشاغل خانگی و مشاغل‌های دانش‌بنیان تدوین کند. همچنین به دولت تکلیف شده است، بر اساس «کار شایسته» این سیاست‌ها را تدوین کند و وزارت کار و سازمان برنامه و بودجه در مورد تدوین این سیاست‌های ذینفع هستند. قبل از سال 96 و پیش از تدوین این سیاست‌ها، برنامه اشتغال فراگیر تدوین شد که سه محور مشخص دارد.
اول مربوط به ایجاد فرصت‌های شغلی در بخش‌های مختلف اقتصادی است که دستگاه‌های اجرایی مرتبط با آن است. بخش دوم در مورد مداخلات سیاسی وزارت کار در قالب طرح‌های مختلف است که مهمترین آنها کارانه اشتغال جوانان شامل طرح مهارت‌آموزی در محیط کار و مربوط به صنوف و طرح کارورزی فارغ‌التحصیلان دانشگاهی است. در طرح کارورزی، فارغ‌التحصیلان دانشگاهی طی مدت 4 تا 6 ماه در مراکز تولیدی یا خدماتی که ظرفیت آموزشی دارند، آموزش می‌بینند. دولت در این مدت، بیمه و کمک آموزشی پرداخت و در پایان دوره نیز سازمان فنی و حرفه‌ای، گواهی گذراندن دوره را صادر می‌کند. پس از آن بنگاه اقتصادی می‌تواند کارورز را استخدام کند و اگر این اتفاق افتاد، دولت سهم 23 درصدی بیمه کارفرما را پرداخت می‌کند.
گفته شده طرح کارورزی پیش از این در برخی استان‌های به صورت آزمایشی اجرا شده است. این طرح در چه استان‌هایی اجرا شده و چه نتایجی داشته است؟
این طرح در هشت استان که عمدتا دارای نرخ بیکاری بالایی بودند، انجام شده است. طرح کارورزی در استان‌هایی مانند گلستان، قزوین، کرمانشاه و... اجرا شد. برخی از افراد در این استان‌ها دوره کارورزی خود را طی کردند و مشغول به کار شدند و برخی دیگر هنوز مشغول گذراندن دوره کارورزی هستند. اما پایلوت طرح در این استان‌ها هنوز به طور کامل اجرا نشده و هنوز زود است تا بتوانیم ارزیابی صحیحی از نتایج آن داشته باشیم.
طی مدتی که طرح کارورزی مطرح شده، برخی فعالان کارگری و گروه‌هایی از فارغ‌التحصیلان دانشگاهی انتقاداتی را به این طرح مطرح کرده‌اند. از جمله ماده 8 دستورالعمل کارورزی می‌گوید دستمزد کارورز یک‌سوم حداقل دستمزد مصوب هر سال است. همچنین کارورز در این مدت از بیمه برخوردار نیست. نظر شما در مورد این انتقادها چیست؟
اغلب کسانی که این انتقادها را مطرح می‌کنند به این مساله دقت نمی‌کنند که فرد کارورز در واحدی که مشغول می‌شود، در آن واحد کار نمی‌کند تا مشمول قوانین حمایتی قانون کار شود، بلکه این صرفا یک دوره آموزشی است و چارچوب متفاوتی دارد. اگر بخواهیم بر اساس منطق منتقدان طرح استدلال کنیم، پس تمام کسانی که هر دوره آموزشی اعم از دوره‌های فنی و حرفه‌ای را هم می‌گذرانند، باید از حقوق و بیمه برخوردار شوند در صورتی که اینگونه نیست. یا فردی که در دانشگاه تحصیل می‌کند آیا از دولت انتظار دارد از دستمزد و بیمه بهره‌مند شود؟
بنابراین ما نیازمند نگاه اساسی‌تری هستیم. وقتی اقتصاد در وضعیت رکودی قرار دارد، دولت‌ها در بازار کار باید دخالت کنند و اقدامی برای بهبود مدیریت بازار کار انجام دهند. دولت‌ها برای ایجاد انگیزه در بنگاه اقتصادی، سعی می‌کنند از هزینه‌های آموزشی و استخدام و... نیروی کار بکاهند تا بنگاه‌ها ترغیب شوند نیروی کار را استخدام کنند. طرح کارورزی نیز به این منظور تدوین شده است تا فرد مهارت‌های لازم را برای ورود به بازار کار پیدا کند. پس از دوره کارورزی اگر فردی جذب آن بنگاه اقتصادی شد، قانون کار و تامین‌اجتماعی شامل حال او خواهد شد.
در ماده 8 دستورالعمل کارورزی ذکر شده فرد کارورز دستمزدی معادل یک‌سوم حداقل دستمزد از سوی دولت دریافت می‌کند اما در ادامه دریافت این مقدار را منوط به قبولی در آزمون دانسته است. آیا این مساله ابهام‌زا نیست؟ در نهایت فرد در این مدت دستمزدی دریافت می‌کند یا اینکه دریافت این دستمزد منوط به قبولی در آزمون است؟
آنچه تحت عنوان دستمزد در این طرح مطرح شده، در اصل دستمزد نیروی کار نیست، بلکه کمک هزینه آموزشی است که توسط دولت پرداخت می‌شود. پرداخت این کمک هزینه به صورت دو ماه یکبار است. به این صورت که دو ماه اول و دو ماه دوم، یعنی چهار ماه اول در دو نوبت این کمک هزینه به همه کارورزان پرداخت می‌شود. اما پرداخت کمک هزینه ماه‌های پنجم و ششم در گرو تایید سازمان فنی حرفه‌ای و قبولی فرد در آزمون فنی حرفه‌ای و دریافت گواهی است.
پایین آمدن امنیت شغلی در نتیجه اجرای طرح کارورزی یکی از نگرانی‌های موجود است زیرا از سویی برخی کارفرمایان می‌توانند پروژه خود را با به کارگیری کارورز ادامه دهند و از سوی دیگر کارورز در رقابت با کارگر رسمی، حقوق و مزایای کمتری دارد. تاثیر طرح کارورزی بر امنیت شغلی چگونه است؟
اگر سازوکار فعلی توسط بنگاه‌های اقتصادی و کارفرمایان پذیرفته شود، مشوق بیمه‌ای موجب می‌شود افراد شاغل غیررسمی وارد بخش رسمی اقتصاد شوند زیرا در این صورت کارفرما می‌تواند از مشوق بیمه‌ای برخوردار شود. بنابراین امنیت شغلی افزایش می‌یابد. همچنین نظارت‌هایی که وجود دارد موجب می‌شود از سوءاستفاده‌هایی که ممکن است صورت گیرد جلوگیری شود. هدف اصلی طرح کارورزی با آنچه معمولا در رسانه‌های مطرح می‌شود متفاوت است. فرد کارورز در فرایندی 6 ماهه دوره‌ای را طی می‌کند، آموزش می‌بیند و اشتغال‌پذیری‌اش افزایش می‌یابد. بعد از اینکه این فرد وارد دوره استخدامی شد، آن وقت اشتغالزایی افزایش می‌یابد.
این افراد که فارغ‌التحصیل دانشگاهی‌اند، شغل‌اولی هستند و سابقه بیمه هم ندارند. طی سال‌های گذشته بهبود اشتغال عمدتا در گروه سنی 30 سال به بالا اتفاق افتاده در صورتی که طرح کارورزی، مهارت‌آموزی به افراد پایین‌تر از 30 سال را هدف خود قرار داده است. هدفگذاری این طرح، ترغیب بنگاه‌های اقتصادی برای استخدام افراد 30 سال به پایین است. این طرح‌ها، طرح‌های کوتاه‌مدت است اما در بلندمدت نیازمند اصلاحات ساختاری و بهبود سیاست‌های اقتصادی و دستمزدها هستیم.
امروز (21 تیرماه 1396) که این مصاحبه انجام می‌شود، اولین روز اجرای طرح کارورزی است. چه آماری از افراد ثبت‌نام شده در این طرح وجود دارد؟
تاکنون 387 هزار نفر از مقطع ابتدایی تا دکترا ثبت‌نام کرده‌اند. 218 هزار نفر از این تعداد فارغ‌التحصیل دانشگاهی هستند. 47 درصد مرد، 53 درصد زن هستند. 71 درصد دارای مدرک کارشناسی، 19 درصد دارای مدرک کارشناسی ارشد و 10 درصد دارای مدرک کاردانی هستند. از کل این تعداد بیش از 70 هزار نفر واجد شرایط طرح کارورزی هستند. اما این آمار نهایی نیست و افراد متقاضی تا انتهای سال 96 می‌توانند ثبت‌نام کنند.
ماده 19 دستورالعمل کارورزی در مورد حل اختلاف میان بنگاه اقتصادی و کارورز، آن را منوط به حل در کمیته مشترکی می‌داند که نمایندگان بنگاه و دستگاه‌های ذی‌ربط وجود دارند. نبود کارورز یا نماینده او در این کمیته، نقض اصل سه‌جانبه‌گرایی مصرح در قانون کار نیست؟
70 هزار نفر که تاکنون واجد شرایط شناخته شده‌اند کاملا توسط وزارت کار رصد می‌شوند. اگر واحد پذیرنده رفتاری خارج از دستورالعمل کارورزی با فرد مورد نظر انجام دهد، آن فرد دیگر کارورز محسوب نمی‌شود و واحد پذیرنده ملزم است طبق قانون کار با وی رفتار کند و دستمزد و بیمه آن فرد را بپردازد. بنابراین رصد این افراد به طور دقیق وجود دارد تا این افراد در همان بنگاهی که کارورزی می‌کنند جذب شوند.
در غیر این صورت مشوق‌های دیگری مانند خوداشتغالی در قالب قانون بودجه 96 در اختیار آنها قرار می‌گیرد و حتی در غیر این‌صورت در سامانه کاریابی قرار می‌گیرند تا از فرصت‌های شغلی دیگر برخوردار شوند. یا برخی کارورزانی که در قالب این طرح قرار نمی‌گیرند ممکن است مشمول طرح مشوق کارفرمایی شوند. تاکید اصلی برنامه‌های وزارت کار، مشوق‌های کارفرمایی است، نه کارورزی. چون طرح مشوق بیمه کارفرمایی منجر به اشتغال می‌شود. هدف اصلی ایجاد اشتغال است که این مشوق‌ها، بنگاه‌های اقتصادی را بیشتر ترغیب می‌کند.
در شرایط رکود در اقتصاد که بنگاه‌های اقتصادی نیروی کار خود را تعدیل می‌کنند چه انتظاری وجود دارد که نیروی جدیدی را استخدام کنند و آیا شغل جدیدی ایجاد شده که مشوق‌های کارفرمایی بتواند مشکلات مالی آنها را رفع کند؟
اینکه بنگاه یا واحد پذیرنده کارورز چگونه کار می‌کند و در چه وضعیتی قرار دارد منوط به کنترل و نظارت دستگاه‌های اجرایی آن منطقه است. واحدهای پذیرنده رصد می‌شوند و فقط به واحدهایی که از وضعیت مناسبی برخوردار هستند کارورز تعلق می‌گیرد. هر واحد مشمول، به ازای هر سه نفر نیروی کار خود می‌تواند یک کارورز را آموزش دهد.
سازمان فنی و حرفه‌ای هر منطقه مشخص می‌کند که آیا هر واحد از ویژگی مهارت‌آموزی مناسب برخوردار هست یا نه. باید سعی شود با نظارت‌ها و کنترل‌هایی که صورت می‌گیرد اثربخشی طرح افزایش یابد. در این زمینه سامانه‌ای که ایجاد شده می‌تواند بسیار مفید باشد تا بوروکراسی طویل و عریضی ایجاد نشود.