برزیل در آستانه‌ی مرحله‌ای تازه

قلمرو رفاه: انتخابات ریاست‌جمهوری برزیل در سال ۲۰۲۶ تنها یک رقابت انتخاباتی نبود؛ آزمونی برای دموکراسی، برای جنبش‌های اجتماعی و برای رابطه‌ی میان سیاست نهادی و کنش جمعی از پایین بود. این نخستین بار در تاریخ قانون اساسی مصوب ۱۹۸8 است که نامزد بازنده‌ی دور اول در دور دوم پیروز می‌شود. این پیروزی نتیجه‌ی فرآیندی بود که در آن، به‌ویژه در فاصله‌ی سه هفته میان دو دور، ابتکار عمل از ستادهای انتخاباتی به خیابان‌ها و شبکه‌های اجتماعی منتقل شد. آنچه در برزیل رخ داد، نمونه‌ای از آن چیزی است که در ادبیات سیاسی از آن به «کارزار مردمی از پایین» (Basis-Kampagne) یاد می‌شود: حرکتی که سازمان‌دهی و محرک اصلی آن نهادهای رسمی حزبی نیستند، بلکه خودِ شهروندان، دانشجویان، کارگران و کنشگران اجتماعی‌اند. یورگ نوواک (Jörg Nowak)،استاد اقتصاد سیاسی بین‌الملل در دانشگاه برازیلیا، در این گزارش در چهارم نوامبر در نشریه‌ی آلمانی‌زبان sozialgeschichte-online منتشر شده است، فراتر از روایت رایج رسانه‌ای از پیروزی لولا می‌رود و چهار تحول کلیدی پس از انتخابات را بررسی می‌کند: فرار شتاب‌زده‌ی فلاویو بولسونارو و فروپاشی اعتبار خاندان بولسونارو؛ حمله‌ی هماهنگ بازارهای مالی و فشار برای ریاضت اقتصادی؛ واکنش سریع دولت جدید و شکل‌گیری شکاف درونی بر سر سیاست‌های بودجه‌ای؛ و سرانجام، موج خشونت و کارزار اخراج و تحریم علیه هواداران.

مترجم: امید خوارزمیان | هفته‌ی گذشته، لوئیز ایناسیو لولا دا سیلوا، معروف به لولا، برای چهارمین بار در انتخابات ریاست‌جمهوری برزیل به پیروزی رسید و با کسب بیش از ۵۱ درصد آرای معتبر، در برابر رقیب خود، فلاویو بولسونارو، که ۴۸ درصد آرا را به دست آورد، پیروز شد. نکته‌ی قابل‌توجه این است که این نخستین بار از زمان تصویب قانون اساسی سال ۱۹۸۸ بود که نامزدی که در دور نخست انتخابات شکست خورده بود، توانست در دور دوم ورق را برگرداند و به پیروزی برسد.

بخش عمده‌ای از این چرخش چشمگیر در نتیجه‌ی انتخابات، حاصل کارزار انتخاباتی گسترده‌ای بود که حزب کارگران (PT) طی سه هفته میان دو دور انتخابات، هم در فضای مجازی و هم در خیابان‌ها به راه انداخت. بلافاصله پس از آن‌که بولسونارو در دور نخست پیروز شد، دانشجویان در ریو دو ژانیرو به خیابان‌ها آمدند و موجی از تجمعات اعتراضی را در سراسر کشور به راه انداختند؛ تجمعاتی که شمار شرکت‌کنندگان در آن‌ها دست‌کم طی بیست سال گذشته بی‌سابقه بود. در این میان، آندره ژانونس، سیاستمداری که چهار سال پیش نیز در کارزار انتخاباتی آنلاین لولا مشارکت داشت، نقشی محوری بر عهده گرفت. او کانال واتس‌اپی با عنوان «ارتش لولا» (Exército do Lula) راه‌اندازی کرد که ده میلیون دنبال‌کننده به دست آورد.

پیش از انتخابات، بسیاری از رأی‌دهندگان، حتی در میان هواداران لولا، چندان نگران نتیجه انتخابات نبودند و پیروزی لولا را قطعی می‌دانستند. بااین‌حال، در دور نخست، بولسونارو ــ پسر رئیس‌جمهور راست‌گرای پیشین، ژائیر بولسونارو ــ کارزار خود را با برنامه‌ای حساب‌شده پیش می‌برد؛ درحالی‌که کارزار لولا فاقد شور و تحرک و برنامه‌ای روشن و منسجم بود. بااین‌حال، به نظر می‌رسد چشم‌انداز تشکیل دولتی دیگر به رهبری خانواده بولسونارو، بسیاری از مردم را از رخوت و بی‌تفاوتی بیرون آورد. با وجود این، نکته‌ی تعیین‌کننده آن بود که بولسونارو پس از پیروزی در دور نخست، راهبرد انتخاباتی خود را تغییر نداد؛ افزون بر این، ستاد انتخاباتی‌اش بیش از اندازه به پیروزی خود اطمینان داشت و گمان می‌کرد که «به‌هرحال پیروز خواهیم شد ». همین مسئله بیش از پیش به زیان او تمام شد.

بولسونارو در دو مناظره‌ی تلویزیونی میان نامزدها عملکرد ضعیفی داشت: در مناظره‌ی نخست بیش از حد تهاجمی و جدل‌طلب بود و در مناظره‌ی دوم، برعکس، لحنی بیش از اندازه ملایم اتخاذ کرد. این تغییر رویکرد، تصویری متناقض از او در ذهن رأی‌دهندگان مردد ایجاد کرد. لولا در مقابل، بر بهره‌برداری از رسوایی‌های متعددی تمرکز کرد که بولسونارو در آن‌ها دست داشت؛ زیرا به‌خوبی می‌دانست که فضای ضدبولسونارو می‌تواند بخش بزرگی از رأی‌دهندگان را به حرکت درآورد.

لولا همچنین در فاصله دو دور انتخابات به موفقیتی در عرصه‌ی قانون‌گذاری دست یافت: قانون برقراری هفته کاری پنج‌روزه، پس از دو سال فعالیت مستمر یک جنبش از پایین، سرانجام به تصویب رسید. کارزار مخالفت با هفته کاری شش‌روزه که در برزیل رواج گسترده‌ای دارد، به ابتکار ریک آزودو، فروشنده‌ای جوان و سیاه‌پوست از سائوپائولو، آغاز شده بود. او جنبشی با عنوان زندگی فراتر از کار (Vida além do Trabalho) بنیان گذاشت. هرچند ۸۰ درصد مردم از مطالبه‌ی هفته‌ی کاری پنج‌روزه حمایت می‌کردند، فلاویو بولسونارو به‌شدت با آن مخالفت کرده بود و تنها دو روز پیش از رأی‌گیری سرنوشت‌ساز در مجلس سنا، موضع خود را تغییر داد. از زمان برگزاری انتخابات، تحولات مسیر دیگری در پیش گرفته‌اند. در این میان، چهار تحول بیش از همه برجسته‌اند:

۱. فلاویو بولسونارو یک روز پس از انتخابات دستور یافت گذرنامه‌اش را تحویل دهد. او ابتدا به آرژانتین گریخت و روز بعد راهی ایالات متحده شد. این اقدام بسیاری از نزدیک‌ترین متحدانش، از جمله روژریو مارینیو، هماهنگ‌کننده‌ی کارزار ریاست‌جمهوری او، را سردرگم و بلاتکلیف گذاشت؛ موضوعی که رسانه‌ها به‌تفصیل به آن پرداختند. خروج شتاب‌زده‌ی بولسونارو از کشور این تصور را ایجاد کرد که او هوادارانش را تنها گذاشته است و به اعتبارش نزد متحدان و افکار عمومی لطمه زد.

این وضعیت زمانی پیچیده‌تر شد که بولسونارو پس از ورود به آمریکا نامه‌ای منتشر کرد که با ChatGPT تهیه شده بود و در آن خود را رئیس‌جمهور برزیل معرفی می‌کرد. به گفته‌ی دیپلمات‌ها، او بلافاصله عبارت «رهبر برزیل» را جایگزین این عنوان کرد، زیرا وزارت خارجه‌ی آمریکا از اقدام او ناخشنود شده بود.

نکته‌ی تعیین‌کننده این است که بولسونارو با فرار از برزیل و به چالش کشیدن نتایج انتخابات، هرگونه امکان ادامه‌ی نقش‌آفرینی در سیاست این کشور را از دست داد و در نتیجه، راه را برای رقبای جدی‌تری چون تارسیزیو دِ فریتاس، فرماندار ایالت سائوپائولو، هموار کرد. در بلندمدت، این تحول به تقویت راست‌گرایان خواهد انجامید؛ زیرا پیوندهای نزدیک خانواده‌ی بولسونارو با دانیل وُرکارو، بانکدار سابق و متهم به کلاهبرداری مالی ـــ که می‌توان او را نوعی «جفری اپستینِ برزیل» دانست ــ و دیگر چهره‌های مشکوک، مانع از آن شده بود که این خانواده بتواند رأی‌دهندگان، چهره‌های بانفوذ جریان راست و بخش‌های تعیین‌کننده‌ای از بورژوازی را با خود همراه کند.

اگر تارسیزیو دِ فریتاس به رهبر جدید اپوزیسیون با گرایشی پررنگ‌تر به راست میانه تبدیل شود، چالشی به‌مراتب جدی‌تر برای چپ و نیروهای ترقی‌خواه در سیاست برزیل خواهد بود. از این رو، ممکن است افول خانواده‌ی بولسونارو در نهایت به سود نخبگان راست‌گرا تمام شود. بورژوازی از بولسوناروها حمایت کرده بود، چون می‌توانستند اکثریت آرا را به دست آورند؛ بااین‌حال، همواره به دلیل پیش‌بینی‌ناپذیری سیاست‌هایشان، نسبت به آن‌ها تردید داشت.

۲. یک روز پس از انتخابات، بازارهای مالی سقوط کردند و نرخ بهره‌ی اوراق قرضه‌ی برزیل به‌سرعت افزایش یافت. بازار سهام برزیل ــ بُوِسپا ــ روز دوشنبه، پس از آخر هفته‌ی برگزاری انتخابات، معاملات را متوقف کرد و روز سه‌شنبه به سطح عادی بازگشت؛ اما معاملات اوراق قرضه‌ی دولتی برزیل در تمام طول هفته متوقف ماند. در این میان، توصیه‌ی سیتی‌بانک به فروش سهام بانک دولتی «بانکو دو برزیل» قابل‌توجه بود.

در پی این حمله‌ی هماهنگ بازارهای مالی، اقتصاددانان در رسانه‌ها خواستار آن شدند که دولت جدید برای رفع نگرانی بازارها، هزینه‌های عمومی را کاهش دهد. این بازی تازه‌ای نیست؛ پس از تقریباً هر انتخاباتی که به پیروزی یک دولت میانه‌چپ انجامیده، شاهد چنین واکنش پیش‌دستانه‌ای از سوی سرمایه بوده‌ایم: اقدامی بازدارنده که هدفش عقیم گذاشتن هرگونه طرح مطرح‌شده در جریان کارزار انتخاباتی برای بازتوزیع ثروت یا هدایت دولتی توسعه‌ی اقتصادی است.

۳. دولت لولا به‌سرعت واکنش نشان داد و چندین طرح قانونی را به جریان انداخت که در صورت تصویب، امکان کاهش ۲۰ درصدی هزینه‌های عمومی را برای دولت فراهم می‌کنند. رافائل فونتلس، که در انتخابات فرمانداری ایالت پیاویی پیروز شده است، یکی از گزینه‌های مطرح برای تصدی وزارت دارایی به شمار می‌رود. انتظار می‌رود او هزینه‌ها را کاهش دهد و دولت چهارم لولا را با انتظارات سرمایه همسو کند. بااین‌حال، هنوز مشخص نیست که این سیاستمدار ۳۷ ساله برای این سمت انتخاب خواهد شد یا نه.

سیمونه تِبِت، از متحدان مهم لولا در اردوگاه راست میانه که در دولت سوم او وزیر برنامه‌ریزی و بودجه بود، پیش‌تر ضرورت کاهش هزینه‌های بودجه را مطرح کرده است. در چنین شرایطی، مهم‌ترین شکاف سیاسی در ماه‌های آینده، از یک سو در درون دولت پیشین و دولت جدید و از سوی دیگر میان رأی‌دهندگان لولا و طرفداران سیاست‌های ریاضتی، چه در داخل دولت و چه در بیرون از آن، شکل خواهد گرفت.

بااین‌حال، نکته‌ی مهم این است که در میان هواداران لولا این برداشت باقی مانده که حزب او در دور نخست نتوانسته بود کارزار انتخاباتی مؤثری سازمان دهد و این مردم بودند که خود ابتکار عمل را به دست گرفتند و زمینه‌ی پیروزی لولا را در دور دوم فراهم کردند. انتظاراتی که از این بسیج مردمی شکل گرفته، سرمایه‌داران و صاحبان کسب‌وکار را نگران کرده است؛ زیرا بیم دارند که بسیج گسترده‌ی جنبش‌های اجتماعی و مردم در چهار سال آینده نیز به یکی از ویژگی‌های تعیین‌کننده‌ی عرصه‌ی سیاسی برزیل تبدیل شود.

۴. نگرانی و هراس از موفقیت یک کارزار مردمی از پایین، واکنشی شدید و اغلب خشونت‌آمیز از سوی مخالفان برانگیخت. در جریان انتخابات، ده تن از هواداران لولا به دست متعصبان راست‌گرا به قتل رسیدند. افزون بر این، پس از پیروزی لولا، شماری از سیاستمداران و صاحبان کسب‌وکار کارزاری متقابل به راه انداختند تا کارگرانی را که به لولا رأی داده بودند اخراج کنند و شرکت‌هایی را که صاحبانشان گرایش چپ یا ترقی‌خواهانه داشتند، تحریم کنند. وزارت کار و چندین نهاد دولتی در برابر این اقدامات ایستادند.

بااین‌همه، کارزار علیه هواداران لولا نشان داد که بسیج اقشار کم‌درآمد جامعه ــ که لولا از حمایت بیشتری در میان آن‌ها برخوردار است ــ در میان بسیاری از صاحبان کسب‌وکار با نفرت، ترس و خشم روبه‌رو شده است؛ به‌ویژه پس از تصویب قانون هفته‌ی کاری پنج‌روزه. نکته‌ی قابل‌توجه دیگر این‌که تنها در فاصله‌ی سه روز، از ۲۸ تا ۳۰ اکتبر، حدود ۴۳۰۰ شکایت در وزارت کار ثبت شد. این شکایت‌ها پس از راه‌اندازی سامانه‌ای برای گزارش آزار و اذیت کارگرانی ثبت شد که کارفرمایان به دلیل گرایش انتخاباتی‌شان آن‌ها را تحت فشار قرار داده بودند.

در چنین شرایطی، منازعات طبقاتی همچنان محور اصلی تحولات سیاسی در برزیل خواهند بود. در عین حال، جناح راست سیاسی احتمالاً حدود یک سال را صرف بازآرایی و تجدید سازمان خود خواهد کرد؛ حال آن‌که راهبرد اصلی سرمایه، تضعیف دولت جدید از درون و خنثی کردن مطالبات اجتماعی بالقوه‌ی ترقی‌خواهانه خواهد بود. این کار در مقایسه با گذشته آسان‌تر خواهد بود؛ زیرا نیروهای راست‌گرا در کنگره و سنا، که ترکیب آن‌ها در این انتخابات تغییر کرده است، قدرت بیشتری به دست آورده‌اند. از سوی دیگر، کارزار هفته‌ی کاری پنج‌روزه نشان داد که مطالباتی که از حمایت اکثریت مردم برخوردارند، حتی می‌توانند راست‌گراترین سیاستمداران را نیز، هنگامی که تحت فشار قرار می‌گیرند، به تغییر موضع در رأی‌گیری وادارند.

اکنون پرسش این است که آیا جنبش‌های اجتماعی‌ای که نقشی تعیین‌کننده در حمایت از کارزار موفق انتخاباتی لولا داشتند، از استقلال و خودمختاری کافی برخوردار خواهند بود تا در برابر سیاست ریاضتی در درون همین دولت مقاومت کنند و حملاتی را که از هم‌اکنون برای پایین آوردن سطح زندگی مردم در دست تدارک است، خنثی سازند؟

مأخذ:

https://sozialgeschichte-online.org/2026/11/04/wahlen-in-brasilien-lulas-wahlsieg-und-seine-folgen/