رژیم انباشت و روشنفکران نفتی

کمال اطهاری، پژوهشگر برجسته اقتصاد سیاسی و توسعه، معتقد است یکی از مهم‌ترین عناصر غایب در گفتمان حاکمیت و اپوزیسیون ایران، سیاست اجتماعی است و این غفلت، نه تنها قابل درک نیست، بلکه غیرقابل توجیه هم هست.

او دو رویکرد اصلی به سیاست اجتماعی را برجسته می‌کند:

۱. رویکرد رابطه‌ای (ساختاری-تاریخی): این رویکرد ریشه در جامعه‌شناسی تاریخی مارکس دارد که بر بحران‌های ذاتی سرمایه‌داری تمرکز می‌کند و چشم‌اندازهای بلندمدت ترسیم می‌نماید. به نظر اطهاری، این دیدگاه برای تحلیل وضعیت ایران بسیار مهم است، اما پس از فروپاشی شوروی، انگار مارکسیسم جامعه‌شناسانه کنار گذاشته شد. در ایران مارکسیسم عمدتاً به شکل سیاسی فهمیده و پیگیری شده، نه جامعه‌شناختی. حتی روشنفکران غیررسمی هم کمتر به این بُعد توجه نشان داده‌اند و آن را صرفاً سیاسی می‌بینند. نتیجه؟ گفتمان سیاست اجتماعی از این زاویه عمیق تقریباً غایب مانده است.

۲. رویکرد کاربردی (کینزی): این رویکرد با کینز آغاز می‌شود و تأکید دارد اگر مصرف کافی در جامعه وجود نداشته باشد، نظام سرمایه‌داری به بحران می‌رسد. به گفته اطهاری، بسیاری از نهادهای رفاهی مدرن در آمریکا و اروپا (و شکل‌گیری دولت رفاه) دقیقاً پس از رواج این دیدگاه به وجود آمدند.