چالش‌های تاریخی در مدیریت اعتیاد و قاچاق مواد

روند قوانین مبارزه با اعتیاد در ایران فراز و نشیب های چندی را طی کرده است. از محدود شدن استعمال تریاک گرفته تا دوره‌ای که معتادان به دو دسته قانونی و غیرقانونی تقسیم شدند و با کوپن تریاک، از تریاک ِ دولتی بهره‌مند شدند، تا دوره‌ای که بعد از انقلاب با سلطه کامل رویکرد جرم انگاری، اعتیاد معادل جرم تلقی شد و دولت هزینه های زیادی بابت مبارزه با تولید، توزیع و مصرف آن پرداخت. قانون جدید مطرح شده در کمیسیون حقوقی مجلس را می توان به نوعی تکرار تجربه پیش از انقلاب در جرم زدایی محدود و کنترل شده از مواد مخدر دانست که از سویی کنترل مصرف را هدف گذاری کرده است و از سویی، سیاست های مقابله را اعتیاد را دنبال می کند. قوانین میارزه با اعتیاد در ایران با تصویب نظام‌نامه محدود کردن استعمال تریاک در دوران مشروطیت و در مجلس دوم در سال 1298 شمسی شروع شد. پس از آن و در دوره‌های مختلف، رویکرد مسلط بر قانونگذاری اعتیاد در ایران رویکرد جرم‌انگاری بوده و تولید، توزیع و مصرف مواد مخدر به عنوان جرم انگاشته ‌شده است. در ابتدا این ممنوعیت شامل مصرف علنی مواد بود اما سپس مصرف غیرعلنی آن را نیز شامل شد. برای نخستین‌بار در سال 1349 رویکرد جرم‌انگاری تعدیل و معتادان به دو دسته معتادان کوپن‌دار و غیرقانونی تقسیم شدند. گروه اول شامل معتادان در رده سنی بالا‌تر از 60 سال بود و تصور می‌شد شانس کمی برای معالجه دارند. بنابراین دولت برای تامین نیاز این افراد به تریاک، کشت خشخاش را در نواحی محدودی و با نظارت خود مجاز اعلام کرد و مقرر شد 80 درصد از درآمد دولت از این راه صرف درمان معتاداران و پیگیری برنامه‌های پیشگیری از اعتیاد به مواد مخدر شود. طبق این برنامه، از سال 1348 تا 1353؛ برابر اعلام وزارت بهداری وقت جمعا 73 هزار و 344 نفر افراد بالای 60 سال و 86 هزار و 237 نفر افراد زیر 60 سال کوپن تریاک دریافت کردند.

پس از انقلاب رویکرد جرم‌انگاری سلطه بیشتری پیدا کرد و در قانون 1367 و بعدتر در قانون 1376 در این مورد، اعتیاد به عنوان جرم شناخته شد.