خط قرمز توسعۀ تهران کجاست؟

تهران سال‌هاست آرام‌آرام مرزهایش را جابه‌جا می‌کند. شهری که زمانی با باغ‌ها، زمین‌های کشاورزی و روستاهای اطرافش نفس می‌کشید، حالا آن‌قدر گسترده شده که بخش زیادی از حریم طبیعی خود را بلعیده است. در این میان، جنوب پایتخت یکی از مهم‌ترین نقاطی است که بیش از هر زمان دیگری زیر فشار ساخت‌وسازهای غیرمجاز و تغییر کاربری اراضی قرار دارد؛ جایی که زمین کشاورزی، به‌جای آنکه محل تولید و تنفس شهر باشد، به کالایی برای سوداگری تبدیل شده است.

در چنین شرایطی، خبر آزادسازی بیش از ۵۰ هزار مترمربع از اراضی کشاورزی در حریم منطقه ۱۹ تهران، فقط یک گزارش عمرانی ساده نیست؛ بلکه نشانه‌ای از یکی از جدی‌ترین چالش‌های مدیریت شهری در سال‌های اخیر است. چالشی که در ظاهر به چند دیوارکشی یا ساخت‌وساز غیرقانونی محدود می‌شود، اما در واقع به موضوعاتی بزرگ‌تر مانند امنیت غذایی، محیط‌زیست شهری، عدالت فضایی و حتی اقتصاد زمین در تهران گره‌خورده است.

بر اساس اعلام شهرداری منطقه ۱۹، طی سال ۱۴۰۴ بیش از ۲۲۰ مورد اقدام پیشگیرانه و تخریب ساخت‌وساز غیرمجاز در ناحیه ۴ انجام شده که در مجموع به آزادسازی بیش از ۴۵ هزار مترمربع از اراضی کشاورزی منجر شده است. همچنین در ناحیه ۵ منطقه نیز طی ۲۴ مرحله عملیات رفع خلاف، بیش از ۵ هزار مترمربع از اراضی از تصرف سودجویان خارج و به وضعیت اولیه بازگردانده شده است. این آمار در مجموع از آزادسازی بیش از ۵۰ هزار مترمربع از اراضی حکایت دارد؛ عددی که اگرچه در مقیاس کلان تهران شاید محدود به نظر برسد، اما از منظر مدیریت حریم شهری اهمیت قابل‌توجهی دارد.

واقعیت این است که مسئله تغییر کاربری اراضی در تهران، موضوع تازه‌ای نیست. طی دو دهه گذشته، افزایش قیمت زمین و گسترش بی‌رویه شهر باعث شده حریم پایتخت به یکی از جذاب‌ترین نقاط برای فعالیت‌های سوداگرانه تبدیل شود. در بسیاری از مناطق جنوبی و حاشیه‌ای تهران، زمین‌های کشاورزی به‌تدریج به انبار، سوله، باغ ویلا یا واحدهای غیرمجاز مسکونی تبدیل شده‌اند؛ ساخت‌وسازهایی که اغلب بدون مجوز و خارج از ضوابط شهری شکل می‌گیرند.

کارشناسان شهری معتقدند یکی از مهم‌ترین دلایل گسترش این روند، «اقتصاد زمین» در تهران است؛ یعنی شرایطی که در آن ارزش زمین نه بر اساس کارکرد واقعی، بلکه بر پایه امکان ساخت‌وساز و سوداگری تعیین می‌شود. در چنین وضعیتی، زمین کشاورزی دیگر فقط یک بستر تولید نیست، بلکه سرمایه‌ای است که با تغییر کاربری می‌تواند چندین برابر ارزش پیدا کند. همین مسئله باعث شده برخی افراد با تصرف تدریجی اراضی یا ساخت‌وسازهای شبانه، تلاش کنند زمین‌های حریم شهر را وارد چرخه سودآوری شهری کنند.

منطقه ۱۹ یکی از مهم‌ترین نقاط درگیر با این مسئله است. این منطقه به دلیل قرارگرفتن در جنوب تهران و مجاورت با بخش‌هایی از حریم شهری، سال‌هاست با پدیدۀ ساخت‌وسازهای غیرمجاز روبه‌روست. بسیاری از این ساخت‌وسازها در ابتدا در مقیاس کوچک آغاز می‌شوند؛ دیوارکشی، ایجاد اتاقک یا انبار و سپس به‌تدریج به کاربری‌های گسترده‌تر تبدیل می‌شوند. تجربه سال‌های گذشته نشان داده اگر برخورد با این تخلفات در همان مراحل اولیه انجام نشود، بازگرداندن زمین به وضعیت اولیه بسیار دشوار و پرهزینه خواهد بود.

از همین منظر، اقدامات پیشگیرانه شهرداری اهمیت زیادی پیدا می‌کند. در ادبیات مدیریت شهری، پیشگیری معمولاً کم‌هزینه‌تر و مؤثرتر از برخورد پس از وقوع تخلف است. به همین دلیل، بسیاری از شهرهای بزرگ جهان تلاش می‌کنند با پایش مستمر حریم شهر، نظارت میدانی و کنترل تغییرات کاربری، از شکل‌گیری تخلفات جلوگیری کنند. آنچه در منطقه ۱۹ رخ‌داده نیز تا حدی در همین چارچوب قابل‌تحلیل است؛ یعنی تمرکز بر جلوگیری از تثبیت ساخت‌وسازهای غیرمجاز پیش از آنکه به معضل دائمی تبدیل شوند.

اما اهمیت حفظ این اراضی فقط به مسئلۀ قانون محدود نمی‌شود. زمین‌های کشاورزی و فضاهای باز اطراف تهران، بخشی از ظرفیت زیست‌محیطی شهر به شمار می‌روند. در شهری که با آلودگی هوا، کمبود سرانه فضای سبز و افزایش دمای شهری مواجه است، ازبین‌رفتن این اراضی می‌تواند فشار بیشتری بر محیط‌زیست وارد کند. بسیاری از کارشناسان معتقدند توسعه بی‌رویه ساخت‌وساز در حریم تهران، در بلندمدت کیفیت زندگی شهروندان را کاهش می‌دهد و تعادل اکولوژیک شهر را به هم می‌زند.

موضوع دیگر، مسئلۀ امنیت غذایی و حفظ کاربری تولیدی زمین‌هاست. هرچند سهم کشاورزی در تهران نسبت به گذشته کاهش‌یافته، اما همچنان بخشی از اراضی جنوبی پایتخت دارای کاربری کشاورزی و تولیدی هستند. ازبین‌رفتن تدریجی این زمین‌ها به معنای کاهش ظرفیت تولید و وابستگی بیشتر به منابع بیرونی خواهد بود. در بسیاری از کشورها، حفاظت از اراضی کشاورزی اطراف کلان‌شهرها بخشی از سیاست‌های توسعه پایدار محسوب می‌شود؛ زیرا این اراضی علاوه بر نقش اقتصادی، در کنترل توسعه بی‌ضابطه شهر نیز مؤثرند.

از سوی دیگر، ساخت‌وسازهای غیرمجاز فقط یک تخلف کالبدی نیستند، بلکه پیامدهای اجتماعی نیز دارند. بسیاری از این ساخت‌وسازها خارج از استانداردهای شهری انجام می‌شوند و بعدها به سکونتگاه‌هایی تبدیل می‌شوند که از خدمات زیرساختی مناسب برخوردار نیستند. نبود دسترسی کافی به شبکه آب، برق، فاضلاب، حمل‌ونقل و خدمات شهری، در آینده مشکلات گسترده‌ای برای مدیریت شهر ایجاد می‌کند. تجربه برخی مناطق حاشیه‌ای تهران نشان داده هزینه ساماندهی این‌گونه ساخت‌وسازها در سال‌های بعد بسیار بیشتر از هزینه پیشگیری اولیه است.

در همین میان، مسئله اعتماد عمومی نیز اهمیت پیدا می‌کند. شهروندان زمانی به قوانین شهری پایبند می‌مانند که احساس کنند اجرای قانون برای همه یکسان است. اگر ساخت‌وسازهای غیرمجاز بدون برخورد باقی بمانند، به‌تدریج نوعی احساس بی‌عدالتی در جامعه شکل می‌گیرد؛ احساسی که می‌تواند زمینه گسترش تخلفات مشابه را فراهم کند. به همین دلیل، برخورد با تصرفات غیرقانونی علاوه بر جنبه کالبدی، بخشی از حفظ نظم و اعتماد عمومی در مدیریت شهری محسوب می‌شود.

البته کارشناسان تأکید می‌کنند که مقابله با این پدیده فقط با تخریب و برخورد فیزیکی ممکن نیست. ریشه بخش مهمی از ساخت‌وسازهای غیرمجاز به مشکلات اقتصادی، ضعف نظارت و گاهی پیچیدگی فرایندهای قانونی بازمی‌گردد. در نتیجه، حل این مسئله نیازمند مجموعه‌ای از سیاست‌های هماهنگ در حوزه مدیریت زمین، شفافیت اطلاعات، نظارت مستمر و تسهیل فرایندهای قانونی است.

بااین‌حال، آنچه امروز در منطقه ۱۹ در حال انجام است، دست‌کم نشان می‌دهد مسئله حریم شهری همچنان در اولویت مدیریت شهری قرار دارد. آزادسازی بیش از ۵۰ هزار مترمربع از اراضی کشاورزی شاید در ظاهر فقط یک عدد باشد، اما در واقع نشانه‌ای از تلاش برای حفظ بخشی از نفس‌های باقی‌مانده تهران است؛ شهری که سال‌هاست زیر فشار توسعه بی‌وقفه، بخشی از زمین‌های طبیعی و کشاورزی خود را ازدست‌داده است.

شاید مهم‌ترین نکته این باشد که موضوع حریم شهر را نباید صرفاً یک مسئله محلی یا اداری دید. آنچه امروز در جنوب تهران رخ می‌دهد، بخشی از یک مسئله بزرگ‌تر درباره آینده کلان‌شهرها در ایران است؛ اینکه شهر تا کجا باید گسترش پیدا کند، چه چیزی باید حفظ شود و مرز میان توسعه و تخریب کجاست.

در نهایت، حفاظت از اراضی کشاورزی و مقابله با ساخت‌وسازهای غیرمجاز فقط دفاع از چند قطعه زمین نیست؛ دفاع از حق شهر برای نفس‌کشیدن، حفظ تعادل شهری و جلوگیری از تبدیل کامل حریم پایتخت به بازاری برای سوداگری است. شاید به همین دلیل است که هر متر زمین آزادشده در حاشیه تهران، فقط یک عدد در گزارش‌های شهری نیست، بلکه بخشی از آینده شهری است که هنوز برای حفظ تعادل خود تلاش می‌کند.

منابع:

روزنامه ایران

وزارت راه و شهرسازی. (۱۴۰۱). گزارش سیاست‌های حفاظت از حریم شهری و مقابله با ساخت‌وسازهای غیرمجاز

Harvey, D. (2012). Rebel Cities: From the Right to the City to the Urban Revolution. Verso Books