تولد طبقۀ بیثبات؛ سقوط رانندگان اینترنتی به درۀ «پریکاریا»
با تصویب اختیاری شدن بیمه، رویای امنیت شغلی در اقتصاد گیگ رنگ باخت
پس از یک دهه کشمکش درخصوص بیمۀ رانندگان تاکسیهای اینترنتی، بر اساس مصوبۀ کمیتۀ حمایت از کسب و کارها در 30 فروردین، بیمۀ این دسته از شاغلان به صورت اختیاری در نظر گرفته شد. گذاشتن بار بیمه بر دوش رانندگان میتواند هزینههای آنان را افزایش دهد. در عین حال هیچ تضمینی برای ادامۀ کار، بیماری، تصادف یا پیری برای آنها وجود ندارد و آنها در جرگۀ پریکاریا قرار میدهد؛ طبقهای که از بیثباتی شغلی، نبود قراردادهای بلندمدت و فقدان مزایای اجتماعی مانند بیمه یا بازنشستگی در رنج هستند.
پلتفرمهای مبتنی بر اقتصاد گیگ چگونه نیروی کار را تضعیف میکنند؟
یکی از ویژگیهای کلاسیک اقتصاد گیگ این است که پلتفرمهای جدید کسب و کار، انعطافپذیری و آزادی کار را به عنوان یکی از شاخصههای مشاغل جدید تعریف میکنند اما نیروی کار را مستقل و نه به عنوان کارمند خود در نظر میگیرند، تا هزینههای جانبی مثل بیمه، مرخصی و سنوات را پرداخت نکنند. درنتیجه میلیونها نفر وارد این بازار میشوند، چون درآمد ظاهری آن خوب به نظر میرسد و آزادی عمل در ساعات کاری وجود دارد اما واقعیت این است که بعد از کسر هزینههای واقعی مانند هزینۀ تعمیرات و استهلاک ماشین، درآمد آنها اغلب به سطح حداقل دستمزد یا پایینتر میرسد. بسیاری از این افراد بیش از 12 ساعت در روز کار میکنند ولی هنوز در حاشیۀ فقر یا طبقۀ متوسط رو به پایین هستند. هر چند این پدیده جهانی است اما در ایران به دلیل تورم بالا، بیکاری ساختاری، ضعف حملونقل عمومی و رکود در مشاغل دیگر، شدت بیشتری دارد. طبقۀ متوسط و حتی تحصیلکردهها را به سمت رانندگی در تاکسیهای اینترنتی سوق میدهد؛ چیزی که در ظاهر اشتغالزایی به نظر میرسد اما در باطن یک نوع فقر پنهان یا «بیثباتکاری» است. تاریخچۀ بیمهی رانندگان تاکسیهای اینترنتی در ایران، نمادی از چالشهای اقتصاد گیگ است که رانندگان را به عنوان شاغلان مستقل در نظر میگیرد و مسئولیت بیمه را بر دوش خود آنها میگذارد.
تاریخچهی بیمهی رانندگان تاکسیهای اینترنتی در یک دههی گذشته
با آغاز فعالیت پلتفرمها در سال ۱۳۹۵، رانندگان هیچ پوشش بیمهای از سوی شرکتها نداشتند. به همین دلیل اعتراضات متعدد رانندگان از سال ۱۳۹۶ نسبت به بیمه، کاهش کمیسیون و شفافیت درآمد آغاز شد. در برنامۀ هفتم توسعه، رانندگان ارائهدهندۀ خدمات حملونقل از طریق سکوهای مجازی که بیمۀ بازنشستگی نداشتند، مجاز به بیمه شدن نزد تأمین اجتماعی شدند. در اسفند ۱۴۰۳، هیئت وزیران آییننامه اجرایی این بند را تصویب کرد. طبق آن، سازمان تأمین اجتماعی موظف شد رانندگان فعال را به عنوان شاغلان مستقل تحت پوشش قرار دهد. امکان توافق با پلتفرمها برای پرداخت بخشی از حق بیمه پیشبینی شد. این مصوبه امید اولیهای برای پوشش درمانی، ازکارافتادگی و بازنشستگی ایجاد کرد. در سال ۱۴۰۴، تأمین اجتماعی و برخی طرحهای دولتی به سمت اجباری کردن بیمه حرکت کردند. سهم راننده حدود 13.5 درصد از ۲۷ درصد کل حق بیمه پیشبینی شد. اعتراضات گسترده رانندگان و نگرانی پلتفرمها از افزایش هزینهها، ترک شغل و بالا رفتن کرایهها، باعث شد اجباری شدن با مقاومت مواجه شود. پس از جلسات متعدد با حضور وزیر ارتباطات، تأمین اجتماعی و نمایندگان پلتفرمها، آییننامه در کمیسیون راهبردی اقتصاد دیجیتال اصلاح شد. بیمه به صورت اختیاری درآمد. این تصمیم در دی ۱۴۰۴ به تصویب اولیه رسید و درنهایت در 30 فروردین ماه سال جاری، کمیتۀ حمایت از کسبوکار اتاق اصناف نیز در نامهای رسمی این رویکرد اختیاری را تأیید و ابلاغ کرد.
پریکاریا یا بیثباتکاران چه کسانی هستند؟
گای استندینگ[1]، اقتصاددان بریتانیایی در نظریۀ خود، به طبقۀ اجتماعی جدیدی به نام «پریکاریا[2]» اشاره دارد که با بیثباتی شغلی، عدم امنیت اقتصادی، و محرومیت از حقوق کارگری روبهروست. این واژه که از ترکیب واژههای «متزلزل[3]» و «پرولتاریا[4]» ساخته شده، شامل افرادی است که در شرایط بیثباتی شغلی، اقتصادی و اجتماعی زندگی میکنند، فاقد امنیت مادی یا روانی بوده و در اضطراب دائمی ناشی از عدم پیشبینیپذیری درآمد به سر میبرند. این طبقه در تقابل با پرولتاریای سنتی قرار دارد که به دلیل داشتن مشاغل پایدارتر و حمایتهای اجتماعی، از ثبات بیشتری برخوردار بودند. استندینگ در توصیف این گروه میگوید: «یک راه برای توصیف جمعیتهای متنوع بیثباتکار که بیشتر حقوق شهروندیشان را از دست دادهاند، یا در معرض از دست دادن هستند، آن است که به جای به کار بردن اصطلاح «شهروند» برای آنها، از اصطلاح «ساکن» استفاده کنیم.»
حمایت از پلتفرمها به بهای کاهش اشتغال؟
تاریخچۀ بیمۀ رانندگان تاکسیهای اینترنتی نشاندهندۀ یک چالش سهطرفه بین رانندگان، پلتفرمها و دولت است. رانندگان خواستار پوشش بیمه بدون کاهش شدید درآمد هستند؛ در حالی که پلتفرمها در برابر هزینۀ اضافی و مسئولیت کارفرمایی مقاومت میکنند و دولت که تلاش برای گسترش پوشش بیمهای و جبران کسری بودجه بدون ایجاد بیکاری گسترده دارد. بر اساس مصوبۀ اخیر هر چند بیمۀ رانندگان این پلتفرمها اختیاری شده و رانندگان فعال میتوانند ثبتنام کنند اما سازوکار دقیق پرداخت سهم راننده، سهم پلتفرم یا دولت هنوز شفاف نیست. این در حالی است که به گفتۀ بسیاری از رانندگان، پرداخت تمامی حق بیمه توسط آنان در کنار هزینۀ بنزین، کمیسیون پلتفرمها و هزینههای خودرو، میتواند درآمد خالص آنان را تا حدی کاهش دهد که مجبور به ترک این شغل شوند. علاوه بر احتمال گسترش بیکاری، باید توجه داشت نبود مزایای شغلی، رانندگان را در بلندمدت آسیبپذیر میکند و بار اجتماعی را بر دولت در بلندمدت افزایش میدهد.