سیاست‌های جدید شستا؛ به سود کارگران و کارفرمایان
مصاحبه با معاون اقتصادی سازمان تأمین اجتماعی در مورد سرمایه‌گذاری‌ها
آقای افخمی اگر موافقید با توجه به اینکه مدت زمان کمی از حضور شما در معاونت اقتصادی سازمان می‌گذرد، نگاه و نظر خودتان را درباره سازمان تامین‌اجتماعی به عنوان مهمترین نهاد بیمه اجتماعی کشور و تعهدات آن در بخش اقتصادی بیان کنید؟
من سمت معاونت اقتصادی را از آبان ماه سال 95 در اختیار گرفته‌ام. پیش از این، من در سازمان تامین‌اجتماعی کار نمی‌کردم و در خارج از سازمان تامین‌اجتماعی بودم. سابقه کاری من بیشتر در بخش صنعت و تجارت کشور است. با سازمان تامین‌اجتماعی از جهت فعالیت‌هایش در بخش اقتصاد ارتباط کاری پیدا کردم. از زمانی که به این سازمان آمدم، بخش عمده وقت خود را صرف این کردم که براساس ضوابط و مقررات موجود برای حفظ ارزش دارایی‌های سازمان تامین‌اجتماعی اقدام کنم.
همانطور که می‌دانید سازمان تامین‌اجتماعی وجوهی را از کارگران و کارفرمایانی دریافت می‌کند که بخشی از آن را خود بیمه‌شده و بخش دیگر را کارفرما و بخش سوم را دولت می‌پردازد. این منابع به منظور پرداخت حقوق بازنشستگان، پرداخت هزینه‌های درمان بیمه شدگان و سایر مواردی که مشمول بیمه تامین‌اجتماعی صرف می‌شود تا زندگی فعلی و آینده کارگران دچار مشکل نشود. از این جهت سازمان تامین‌اجتماعی گام مهمی را برای اطمینان خاطر و آرامش فعالان اقتصادی بر می‌دارد. یعنی کارفرما مطمئن می‌شود کارگری که کار برای او می‌کند، هم از جهت درمان و هم از جهت بازنشستگی هزینه‌هایش را تامین می‌شود.در واقع با برنامه‌ریزی‌های سازمان، ساخت بیمارستان‌های تامین‌اجتماعی و انعقاد قرارداد با بیمارستان‌های دیگر، نیروی کار نیز دارای امنیت زیادی خواهد بود.
یکی از کارکردهای سازمان تامین‌اجتماعی ایجاد این اطمینان خاطر برای کارگران است تا آنها بتوانند با فراغ بال بیشتری کار کنند. بنابراین سازمان تامین‌اجتماعی نقش بسیار مهمی در فضای کسب و کار کشور و یجاد آرامش آن دارد. دریافتی‌های سازمان تامین‌اجتماعی ممکن است در سالیان اولیه به مراتب بیشتر از پرداختی‌های آن باشد چراکه وقتی سازمان جوان است، بیمه‌شدگان به مقتضای سن کمتر مریض می‌شوند و هنوز تعداد بازنشستگان و موارد دیگر چندان بالا نیست. یعنی دریافتی سازمان‌های بیمه‌ای در سال‌های اولیه از پرداختی آنها بیشتر است. در این زمان، همه سازمان‌های بیمه‌ای برای حفظ ارزش پولی و مالی دریافتی‌ها دست به سرمایه گذاری در قسمت‌های مختلف اقتصادی می‌زنند تا بتوانند ارزش مالی سرمایه انباشت شده را حفظ کنند یا ارتقا دهند.
این سرمایه گذاری می‌تواند در بخش‌های مختلف تولید (صنعت و معدن و کشاورزی) یا تجارت باشد. هدف اصلی این سرمایه‌گذاری‌ها، حفظ ارزش دارایی‌های سازمان، حداقل به قیمت روز است. در جهت نیل به این هدف سازمان تامین‌اجتماعی شرکتی را به نام شرکت سرمایه‌گذاری تامین‌اجتماعی(شستا) تاسیس کرده است. وظیفه شستا نیز حفاظت از دارایی‌های سازمان تامین‌اجتماعی و کسب درآمد در چارچوب سیاست‌های اقتصادی کشور است. شستا وظیفه دارد سود حاصله را در زمان‌های مقتضی به سازمان بدهد تا سازمان بابت تعهدات خودش در حق بیمه‌شدگان و کارگران دچار مشکل نشود.
معاونت اقتصادی سازمان تامین‌اجتماعی چه سیاستی را در جهت بهبود فضای کسب و کار از طریق فعالیت‌های اقتصادی سازمان تامین‌اجتماعی مد نظر دارد؟
سازمان تامین‌اجتماعی شرکای اجتماعی سه گانه‌ای دارد که از طریق تعامل با این شرکا نقش مهمی در بهبود فضای کسب و کار ایفا می‌کند. بخش مهمی از این بهبود فضای کسب و کار، از جهت آرامش خاطری است که به کارگران داده می‌شود تا در بخش درمان، بازنشستگی و بیکاری و از کارافتادگی دغدغه خاطری نداشته باشند. از طرف دیگر تعامل دوطرفه بین سازمان تامین‌اجتماعی و کارفرمایان نیز باید به گونه‌ای باشد تا به بهبود هرچه بیشتر فضای کسب و کار منتهی شود. سازمان تامین‌اجتماعی گاه در راستای ایفای وظایفش به بنگاه‌های اقتصادی رجوع می‌کند. رجوع ما به بنگاه‌های اقتصادی از این جهت است که مطمئن شویم کسانی که در بنگاه‌ها مشغول به کارند، حتما حق بیمه آنها پرداخت می‌شود. این اطمینان خاطر طبق مقررات و قواعد موجود از اختیارات سازمان تامین‌اجتماعی است.
هر مراجعه‌ای که سازمان تامین‌اجتماعی به بنگاه‌های اقتصادی دارد صرفا از این جنبه است. ما غیر این مراجعه، کار دیگری با فعالان اقتصادی نداریم. اگر حسابرسی یا بازرسی از کارگاه‌ها صورت می‌گیرد، برای اطمینان از بیمه شدن کارگران آن بنگاه است. مقررات سازمان هم در این جهت ایجاد شده است. با گذشت زمان نیز طبق فناوری‌های نوین اطلاعانی این مقررات را به روز می‌کنیم تا بنگاه‌ها در یک زیرساخت الکترونیکی ارتباط خود را با سازمان تامین‌اجتماعی برقرار کنند. سیاست ما این است که تا حد ممکن به صورت مستقیم نه ما در بنگاه‌ها حضور فیزیکی پیدا کنیم و نه نیازی باشد که کارفرمایان به صورت فیزیکی اسناد و مدارک خود را به سازمان بیاورند. به همین خاطر قصد داریم در یک بستر الکترونیکی این ارتباط وجود داشته باشد. از این جهت نیز سازمان تامین‌اجتماعی نقش مهمی در بهبود فضای کسب و کار دارد تا کارها هرچه ساده تر و سریع تر انجام شود.
به نظر شما مهمترین وظیفه معاونت اقتصادی در سازمان تامین‌اجتماعی باید معطوف به چه اقداماتی باشد؟
بخش عمده فعالیت معاونت اقتصادی معطوف به آن است که تسهیل‌گر رابطه بین سازمان تامین‌اجتماعی و فعالان اقتصادی باشد و این اطمینان خاطر را بین فعالان اقتصادی ایجاد کند که سازمان تامین‌اجتماعی یک سازمان پشتیبان فعالان اقتصادی است و بابت پرداخت‌های مازاد به این سازمان نباید نگرانی داشته باشند. ما در چارچوب ضوابط و مقررات این ارتباط را با فعالان اقتصادی باید برقرار کنیم و معاونت اقتصادی نیز در همین جهت مشغول به کار است. بخش دیگری از فعالیت ما این است که از طریق شرکت‌هایی که در زیرمجموعه معاونت اقتصادی هستند، بررسی کنیم در چه زمینه‌هایی باید فعالیت اقتصادی کنیم که از سوددهی بیشتری برخوردار باشد.
وظیفه اصلی ما آن است که از منابع مالی در اختیارمان پاسداری و حفاظت کنیم و سعی کنیم بیشترین سود را از این منابع به سازمان برگردانیم و در نهایت این سود در چارچوب خدمات مختلف در اختیار کارگران و بیمه‌شدگان ما قرار بگیرد. لذا از مهمترین فعالیت‌های ما در معاونت اقتصادی، رصد مستمر فعالیت‌های اقتصادی است. یعنی ببینیم که سازمان تامین‌اجتماعی در چه فعالیت‌هایی باید حضور داشته باشد و از چه فعالیت‌هایی باید خارج شود. تجربه نشان داده است ما مشابه دولت (هرچند ما دولت نیستیم و نماینده کارگران و کارفرمایان برای حفظ منافع آنها هستیم) نباید در همه زمینه‌ها و همه رشته‌ها سرمایه‌گذاری کنیم. در واقع ما نمی‌توانیم کار بنگاهداری را به شیوه بخش خصوصی انجام دهیم.
به همین خاطر باید تا جایی که می‌توانیم به جای بنگاه داری به سهامداری بپردازیم. یعنی سهامدار بنگاه‌هایی باشیم که از سود بالایی برخوردارند. درصد سهام ما در این بنگاه‌ها نیز باید به گونه‌ای باشد که لازم نباشد یک مجموعه مدیریتی برای این بنگاه‌ها ایجاد کنیم. بنابراین با کسب مداوم اطلاعات، باید ببینیم در مقاطع مختلف زمانی چه فعالیت‌هایی بالاترین سود را برای سازمان دارد تا بتوانیم فعالیت‌هایمان را به بخش‌های سودآورتر جهت دهی کنیم. همچنین وقتی منحنی سوددهی یک بنگاه کاهش می‌یابد، از آن فعالیت خارج شویم و به سراغ بنگاه‌های با درآمد بیشتر برویم. این سیاست لازم است، چون ما این پول‌ها را برای بازنشستگی، درمان و هزینه‌های دیگر کارگران نیاز داریم و باید به فکر سوددهی بیشتر آنها باشیم. لذا وظیفه اصلی ما این است که ببینیم در کدام بنگاه سودآوری بیشتر است تا در آنجا حضور پیدا کنیم.
چشم‌انداز آینده شما برای فعالیت‌های معاونت اقتصادی سازمان تامین‌اجتماعی در سال‌های آتی چیست؟
در این جهت ما در حال اصلاح پرتفوی سازمان هستیم. در این اصلاحیه ما تقریبا به این نتیجه رسیدیم که در چهار زمینه اصلی باید فعالیت کنیم. اینکه ما دارای 12 الی 13 هولدینگ در بخش‌های مختلف باشیم و در همه زمینه‌ها بخواهیم فعالیت کنیم، نه در توان ماست و نه نفع چندانی برای ما دارد. در حال حاضر که مراحل مطالعاتی اصلاح پرتفو در حال انجام است، برداشت‌های اولیه ما نشان می‌دهد که حوزه اصلی فعالیت ما باید چهار زمینه داشته باشد؛ نخست در زمینه نفت، گاز و پتروشیمی. دوم در زمینه دارو که در بخش درمان به شدت مورد نیاز خود سازمان تامین‌اجتماعی نیز هست. سوم در بخش صنعت آی تی و آی سی تی که با توجه به حاشیه سود بالای آن می‌تواند نسبتا مناسب باشد و چهارم در بخش مالی زیرا ما در این بخش صاحب بانک هستیم و می‌توانیم به فعالیت‌های مالی در این بخش بپردازیم.
بنابراین به نظر می‌رسد این چهار زمینه بیش از زمینه‌های دیگر می‌تواند برای سازمان تامین‌اجتماعی سودآور باشد. البته در بخش معدن نیز در حال بررسی هستیم و اگر بتوانیم امکانی برای سرمایه‌گذاری در آن کسب کنیم، ممکن است به پرتفوی ما اضافه شود. بنابراین بر اساس ضوابط موجود، می‌خواهیم از سایر زمینه‌ها خارج شویم. هم اکنون ما یک کمیته ساماندهی را در سازمان تامین‌اجتماعی براساس مصوبات هیات مدیره و هیات امنا این تشکیل داده‌ایم. منتها ساز وکاری که در کمیته سازماندهی پیش‌بینی شده است، چندان پویا نیست و در نتیجه کارها با تاخیر انجام می‌شود.
وظیفه این کمیته ساماندهی آن است که شرکت‌های کم بازده یا زیانده یا خارج از استراتژی ما را شناسایی کند تا ما به سرعت از این حوزه‌ها خارج شویم. هم اکنون این کار کمی کند انجام می‌شود، چون سازوکار این فرآیند کمی کند است. ما مجددا در حال کسب تکلیف از هیات مدیره و هیات امنا هستیم تا این فرآیند را سریعتر کنیم. هدف ما این است که بنگاه‌های زیانده، کم بازده یا خارج از استراتژی ما را هر چه سریعتر به بخش خصوصی واگذار کنیم و اگر در آینده قرار است سرمایه گذاری کنیم، به سراغ چهار زمینه فوق الذکر خواهیم رفت.
برای بخش درمان و فعالیت اقتصادی در این حوزه چه برنامه‌ای مدنظر دارید؟
یکی دیگر از فعالیت‌های اقتصادی ما، ساماندهی به وضعیت درمان در سازمان تامین‌اجتماعی است. در حال حاضر ما قریب به 70 بیمارستان و بیش از 200 درمانگاه متعلق به سازمان تامین‌اجتماعی داریم. این مجموعه در قالب نهادهای ملکی اداره می‌شوند. تلاش ما این است که با تشکیل هولدینگ درمان براساس مصوبات هیات مدیره و هیات امنا، بتوانیم بیمارستان‌ها و درمانگاه‌های تامین‌اجتماعی را به صورت بهینه اداره کنیم. در این حالت خدمت رسانی و نیز هزینه‌ها بسیار مناسب‌تر از وضعیت حال حاضر خواهد بود. بنابراین تاسیس هولدینگ درمان نیز از جمله برنامه‌هایی است که توسط معاونت اقتصادی در دست پیگیری است.
همانطور که می‌دانید بخشی از شرکت‌های تحت اداره معاونت اقتصادی سازمان تامین‌اجتماعی در دولت‌های گذشته و به‌ویژه دولت نهم و دهم در اختیار این سازمان قرار گرفت. وضعیت این شرکت‌ها چگونه است؟
سازمان تامین‌اجتماعی اساسا تمایلی به بنگاهداری ندارد. منتها در دوران دولت‌های نهم و دهم مجموعه‌ای از بنگاه‌ها در ازای مطالبات ما از دولت به سازمان تامین‌اجتماعی واگذار شده است. در واقع به جای پرداخت نقدی این مطالبات، یک‌سری بنگاه به ما دادند. این بنگاه‌ها یا زیانده‌اند یا خارج از استراتژی ما هستند و بعضی از آنها نیز سودده هستند. اما همه اینها را به صورت یک مجموعه 18 تایی به ما واگذار کردند که شرایط سختی ایجاد کرده است. یک مثال می‌زنم. شرکت قطارهای مسافری رجا از شمار این بنگاه‌هاست. شرکت رجا قبلا که متعلق به ما نبود، از دولت یارانه می‌گرفت.
اما پس از واگذاری به سازمان تامین‌اجتماعی، هیچ یارانه‌ای را دریافت نمی‌کند و در عین حال باید همان خدمت‌رسانی را انجام دهد. لذا ما مجبوریم ساختار جدیدی برای این شرکت‌ها طراحی کنیم تا ببینیم می‌توان این شرکت‌ها را در مدت کوتاهی به سوددهی رساند یا خیر. اگر نتوانیم این شرکت‌ها را به سوددهی برسانیم باید این شرکت‌هار را برگردانیم و واگذار کنیم. به هر حال تمام تلاش ما این خواهد بود که در بنگاه‌هایی حضور داشته باشیم که سوددهی داشته باشد و از سایر بنگاه‌ها خارج شویم و غیر از چهار زمینه اصلی اقتصادی، در زمینه‌های دیگر حضور نداشته باشیم.
در پایان اگر نکته‌ای باقی مانده است، بفرمایید.
من هم از ماهنامه قلمرورفاه برای توجه همیشگی به حوزه‌های مختلف اقتصادی و اجتماعی تشکر می‌کنم.