سونامی آنتی‌بیوتیک؛ بحرانی در نظام سلامت ایران

گزارش پژوهشی موسسه عالی پژوهش تامین‌اجتماعی در سال 1395 نشان می‌دهد که مصرف داروهای آنتی‌بیوتیک در کشور ما نه‌تنها بسیار زیاد است بلکه اثرات سوء آن موجب افزایش هزینه‌های درمانی و بروز اختلالا ت فیزیکی زیادی می‌شود. به وجود آمدن میکروب‌های مقاوم، متعاقب تجویز بی‌رویه و ناصحیح آنتی‌بیوتیک‌ها به یک معضل در سطح جهانی تبدیل شده است. عفونت‌های ناشی از این میکروب‌های مقاوم موجب آسیب و مرگ‌و‌میر و هزینه‌های زیاد برای بیماران و همچنین سیستم سلامت و جامعه می‌شود.

نظارت بر داروهای آنتی‌بیوتیک در جهت منطقی کردن مصرف داروها و کاهش هزینه‌ها نیازمند سیاست‌ها، ابزار و اهرم‌های کنترلی است. لازمه اتخاذ و به‌کارگیری اهرم‌های کنترلی مناسب، انجام تحقیقات و مطالعات علمی جهت شناسایی مشکلات و درجه اهمیت آنها و پی بردن به علل به وجود آورنده مساله می‌باشد. به همین دلیل موسسه عالی پژوهش تامین‌اجتماعی در این راستا، یک سری از مطالعات علمی را انجام داده که به شکل یک مجموعه تهیه و جمع آوری گردیده است. این مجموعه شامل 5 گزارش علمی است که به فرمت مقاله تهیه گردیده است.

مقاله اول به بازار دارویی آنتی‌بیوتیک در کشور و سازمان تامین‌اجتماعی پرداخته و سهم هزینه داروهای آنتی‌بیوتیک از کل هزینه‌های دارویی و پرهزینه‌ترین داروهای آنتی‌بیوتیک برای کشور به صورت کلی و برای سازمان تامین‌اجتماعی به صورت اختصاصی مشخص شده است. در مقاله دوم وضعیت تجویز آنتی‌بیوتیک در دنیا و تجارب کشورهای دیگر در زمینه راهکارهای کنترلی و تجویز منطقی داروهای آنتی‌بیوتیک با استفاده از نتایج مقالات علمی در این زمینه مورد بحث قرار گرفته است.

در سه مقاله پایانی به صورت میدانی وضعیت تجویز داروهای آنتی‌بیوتیک پروفیلاکسی برای سه عمل شایع (سزارین، هرنی، کاتاراکت) مورد بررسی قرار گرفته و در مقایسه با دستورالعمل‌های بالینی و استانداردهای علمی مرتبط، میزان تجویز اضافی این نوع دارو‌ها مشخص گردیده است.

 نتایج مطالعات این مجموعه، حاکی از مصرف بیش از حد و نادرست داروهای آنتی‌بیوتیک در کشور است. به طوری‌که سهم 12 الی 13 درصد از ارزش بازار دارو معادل حدود 18 هزار میلیارد ریال در سال 94 مربوط به این گروه دارویی بوده است. نکته قابل توجه این است که هزینه آنتی‌بیوتیک‌ها در کشور در نیم سال دوم نسبت به نیم سال اول، حدود 40 درصد افزایش داشته و این به احتمال زیاد نشان‌دهنده این است که داروهای آنتی‌بیوتیک برای درمان سرماخوردگی و آنفلوآنزا استفاده می‌شود که از لحاظ علمی این داروها اثر خنثی در درمان این نوع بیماری‌ها دارند.

همچنین نتایج مطالعات میدانی این مجموعه که در مراکز درمانی سازمان تامین‌اجتماعی برای سه عمل جراحی سزارین، کاتاراکت و هرنی، نحوه و وضعیت تجویز آنتی‌بیوتیک پروفیلاکسی مورد بررسی قرار گرفته نشان دهنده این است که به 100 درصد زنان سزارین شده، نحوه تجویز دارو از لحاظ انتخاب صحیح نوع دارو، دوز مناسب و زمان تجویز، در مقایسه با دستورالعمل علمی به شکل نادرست صورت می‌گیرد. بار مالی تحمیلی این تجویز نادرست برای زنان سزارین شده فقط در بخش درمان مستقیم سازمان تامین‌اجتماعی، یک و نیم میلیون تومان برآورد می‌شود.

برای اعمال جراحی هرنی و کاتاراکت هم تعداد زیادی از داروهای آنتی‌بیوتیک به شکل نادرست و اضافی تجویز می‌شود. مساله نگران کننده در زمینه مصرف داروهای آنتی‌بیوتیک، مصرف خودسرانه و عدم ضرورت مصرف و یا استفاده نادرست و تجویز زیاد از حد این داروها است و همچنین اثرات مضری که برای بیمار از جمله مقاومت دارویی به همراه دارد.

با توجه به تجویز بالا و غیرضروری و هزینه‌ زیاد داروهای آنتی‌بیوتیک، بار مالی سنگینی به نظام سلامت تحمیل می‌شود. بنابرین ضروری است قوانین تعریف شده‌ مشخصی بر تجویز داروها، توزیع دارو و استفاده از آنتی‌بیوتیک‌ها وجود داشته باشد. به علاوه، باید کنترل لازم بر اجرای قوانین وضع شده و تحریم در صورت نقض قوانین، صورت پذیرد. علاوه بر موارد ذکر شده، آموزش پزشکان، داروسازان و عموم مردم امری ضروری است. ایجاد راهنماهای آنتی‌بیوتیک و نحوه‌ اجرای راهنماها می‌تواند نقطه عطف مهمی در جهت کاهش مصرف و بار مالی آنتی‌بیوتیک‌ها باشد.