وقتی خانه با خانه برابر نیست

خانه همیشه یک شکل نیست. اطلاعات سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1395 آشکار می‌کند که تفاوت خانه‌های ایرانیان فقط محدود به تعداد و اندازه محل زندگی نمی‌شود، بلکه نوع سازه و مصالح و شیوه‌ی ساخت محل زندگی افراد نیز از الگوهای متفاوتی پیروی می‌کند. محاسبه‌ی شاخص ترکیبی از جنس مصالح ساختمان‌های مسکونی، این تفاوت‌ها را نشان می‌دهند. نمره‌ی محاسبه‌شده‌ی این شاخص برای استان البرز برابر با 8.15 و برای استان تهران 8.10 بوده است که در مقایسه با استان‌های دیگر بالاترین جایگاه را دارند. در مقابل استان سیستان و بلوچستان با امتیاز 5.6 در پایین‌ترین رتبه قرار گرفته است. در کشوری که مقررات و سیاست‌های ساخت‌وساز در آن عمومی است، چرا مصالح رایج در ساختمان‌هایش تا این اندازه متفاوت است؟ آیا این تفاوت را باید نتیجه‌ی شرایط اقلیمی و شیوه‌های بومی ساختمان‌سازی دانست یا وضعیت اقتصادی و امکانات ساخت مسکن نیز در آن نقش دارند؟

در سال 1395 نزدیک به ۸۷ درصد واحدهای مسکونی استان تهران با اسکلت فلزی یا بتن آرمه ساخته شده بودند؛ درحالی‌که این نسبت برای استان سیستان و بلوچستان در حدود ۲۱ درصد بوده است. بیش از 79 هزار واحد مسکونی این استان از جنس خشت و گل بوده‌اند، مصالح و سازه‌هایی که سهم آن در استان تهران به کمتر از دودهم می‌رسد. این تفاوت‌ها نشانگر رد پای اقلیم، شهرنشینی، شرایط اقتصادی و دسترسی به فناوری‌های ساختمانی در استان محل زندگی افراد است که به‌طور مستقیم شرایط محل زندگی افراد را نیز مشخص می‌کند.

برای مقایسه‌ی وضعیت ساختمان‌های مسکونی استان‌ها، شاخصی بر اساس نوع سازه و مصالح به‌کاررفته در آن‌ها محاسبه شده است. مبنای این شاخص، امتیازدهی به 9 شیوه ساخت است؛ از ساختمان‌های بتن‌آرمه و اسکلت فلزی با امتیازهای 9 و 8 تا ساختمان‌های خشتی با امتیازهای 1 و 2. امتیاز هر استان نیز با توجه به تعداد واحدهای مسکونی در هر گروه به دست آمده است. به این ترتیب، هرچه شیوه‌های ساخت دارای امتیاز بالاتر در یک استان رواج بیشتری داشته باشند، میانگین امتیاز آن استان نیز بالاتر خواهد بود.

در نتیجه‌ی محاسبات انجام‌شده، بیش‌تر استان‌ها در محدوده امتیازی 7 تا 7.5 جای گرفته‌اند و میانگین کشوری نیز برابر با 7.29 است. استان‌هایی از قبیل سمنان، لرستان و مازندران نمره‌هایی نزدیک به میانگین کشوری را دارند. در مقابل فاصله میان بالاترین و پایین‌ترین امتیاز استانی به حدود 2.5 می‌رسد. این پراکندگی حکایت از این دارد که با وجود تمرکز بسیاری از استان‌ها در محدوده‌ای نسبتاً نزدبک به‌هم، همچنان تفاوت میان دو سر طیف قابل توجه است.

استان تهران در سال ۱۳۹۵ حدود ۴٫۲ میلیون واحد مسکونی داشته است که نزدیک به ۲٫۳۵ میلیون واحد آن دارای اسکلت فلزی و ۱٫۳۴ میلیون واحد دارای سازه بتن‌آرمه بودند. به این ترتیب، تقریباً ۸۷ درصد واحدهای مسکونی استان در یکی از این دو گروه قرار می‌گرفتند. سهم این سازه‌ها در استان البرز نیز حدود ۸۳ درصد بوده است.

وضعیت در استان سیستان و بلوچستان متفاوت است. از حدود ۵۲۱ هزار واحد مسکونی این استان، نزدیک به ۱۰۷ هزار واحد دارای اسکلت فلزی یا بتن‌آرمه بودند؛ یعنی تنها حدود یک‌‌پنجم یا ۲۱ درصد از واحدهای مسکونی. در مقابل، ساختمان‌های آجری، بلوک سیمانی و خشتی سهم بیشتری از ترکیب مسکونی استان را تشکیل می‌دادند. ساختمان‌های ساخته شده از خشت و گل به تنهایی حدود ۱۵ درصد واحدهای استان را شامل می‌شدند. تفاوت ترکیب سازه‌ها در این دو استان نشان می‌دهد که شیوه‌های ساخت مسکن در کشور یکسان نیست، اما چرا برخی شیوه‌های ساخت در یک استان رواج بیشتری دارند و در استانی دیگر کمتر دیده می‌شوند؟

شرایط آب‌ و هوایی و دسترسی به مصالح محلی از عواملی بوده‌اند که در طول تاریخ بر شیوه‌ی ساخت خانه‌ها در مناطق مختلف ایران اثرگذار بوده‌اند. استفاده از چوب در نواحی مرطوب، خشت و گل در مناطق خشک و مصالح متناسب با شرایط محیطی، بخشی از سابقه‌ی معماری کشور را شکل داده‌اند. باید میان مصالح مورد استفاده در دیوارها و پوشش ساختمان با سیستم سازه‌ای آن تفاوت گذاشت. اسکلت‌های فلزی و بتنی را می‌توان با طراحی متناسب در اقلیم‌های گوناگون به کار برد و انتخاب آن‌ها لزوماً به آب‌وهوا وابسته نیست.

گسترش مصالح صنعتی بسیاری از شیوه‌های قدیمی ساخت‌وساز را تغییر داده و شباهت‌هایی در اقلیم‌های متفاوت را شکل داده‌اند؛ تفاوت میان استان‌ها در داده‌های سرشماری قابل مشاهده است. برای مثال در هرمزگان، حدود 200 هزار واحد مسکونی (نزدیک به ۴۵ درصد) با بلوک سیمانی ثبت شده‌اند. این در حالی است که سهم همین گروه در تهران کمتر از یک درصد است. در استان گیلان نیز حدود 201 هزار واحد مسکونی با بلوک سیمانی و نزدیک به 390 هزار واحد با بتن‌آرمه ثبت شده‌اند. مازندران هم ترکیبی متفاوت از سازه‌های بتنی، بلوک سیمانی و سایر مصالح را دارد.

این تفاوت‌ها نشان می‌دهند که اقلیم به‌تنهایی توضیح کافی برای ترکیب سازه‌های به کار رفته در ساخت و ساز استان‌ها نیست. ساخت مسکن به سرمایه، مصالح، نیروی متخصص و خدمات مهندسی نیاز دارد. از سوی دیگر تراکم جمعیت و گسترش شهرنشینی نیز می‌تواند بر انتخاب شیوه ساخت اثرگذار باشند. سهم بالای سازه‌های فلزی و بتنی در تهران و البرز را می‌توان در ارتباط با همین عوامل بررسی کرد. رواج شیوه‌های دیگر ساختمان‌سازی در برخی استان‌ها ممکن است با محدودیت منابع مالی و امکانات فنی ارتباط داشته باشد. البته داده‌های مصالح به‌تنهایی نمی‌تواند جایگاه دقیق هرکدام از عوامل را تعیین کند.

آیا تفاوت شیوه‌های ساخت همیشه حاصل انتخاب است یا در برخی مناطق، امکانات موجود این انتخاب را محدود می‌کند؟ تفاوت در جنس خانه‌های ایرانیان همیشه معنای یکسان ندارد. استفاده از مصالح بومی ممکن است انتخابی متناسب با شرایط منطقه باشد، اما باید در نظر داشت که محدودیت مالی و دسترسی به امکانات ساخت، انتخاب‌های خانوارها را محدود می‌کند. از این رو بخشی از تفاوت در سازه‌های ساختمان‌ها نه حاصل انتخاب ساکنان، بلکه نتیجه‌ی محدودیت امکاناتی است که برای ساخت مسکن در اختیار دارند.

امکان ساخت خانه‌ای ایمن و متناسب با شرایط هر منطقه مسئله‌ی اصلی است. ساکنان مناطق مختلف کشور باید امکان انتخاب شیوه‌ای مناسب برای ساخت خانه خود را داشته باشند. از این نظر، تفاوت ساختمان‌های ایران تنها موضوعی مربوط به معماری و مصالح نیست؛ بلکه می‌تواند نشانه‌ای از تفاوت فرصت‌هایی باشد که خانوارها برای برخورداری از مسکن مناسب در اختیار دارند.

مأخذ:

اطلاعات سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1395.