قیمت اینترنت در 13 سال 38 برابر شد

در سال 1390 از هر 15 خانوار ایرانی تنها یک خانوار برای اینترنت هزینه می‌کرد. بعد از گذشت 13 سال در سال 1403 این نسبت به بیش از 3 خانوار از هر 4 خانوار افزایش پیدا کرده است. این تصویر اهمیت و گستردگی دسترسی به اینترنت را بیش از پیش آشکار می‌کند. همچنین همزمان با این فراگیری، متوسط هزینه‌ی واقعی اینترنت خانوارها نیز در طول این سال‌ها حدود 38 برابر شده است. درواقع پرداخت هزینه‌ی اینترنت به تدریج جزئی از مخارج اصلی خانوارهای ایرانی شده است. افزایش 38 برابری آیا فقط به این معنی است که تعداد خانوارهایی بیش‌تری این هزینه را به زندگی روزمره‌ی خود اضافه کرده‌اند یا این‌که خانوارها اکنون باید خدمت اینترنت را گران‌تر از گذشته تهیه و تامین کنند؟

برای بررسی این دقیق‌تر این تغییرات به سراغ داده‌های طرح هزینه و درآمد خانوار می‌رویم. نتایج به‌دست آمده از این طرح نشان می‌دهد که سهم خانوارهایی که برای اینترنت هزینه می‌کنند از 6.5 درصد در سال 1390 به 75.5 درصد در سال 1403 رسیده است. در کنار این روند صعودی باید در نظر داشت که میانگین هزینه‌ی اینترنت نیز پس از تعدیل اثر افزایش قیمت‌ها و تورم نیز رشد چشمگیری داشته است و حدود 38 برابر شده است [1]. افزایش سهم خانوارهای پرداخت کننده، پرسش‌های مهمی درباره‌ی تغییر الگوی مصرف خانوار، سرعت تغییرات شکل گرفته، استطاعت مالی برای دسترسی به این امکان و نقش عوامل دیگر در شتاب این روند را مطرح می‌شود که جای بررسی دارند.

در سال 1390 تقریباً از هر 15 خانوار ایرانی، تنها یک خانوار هزینه‌ای برای اینترنت ثبت کرده بود. تا در سال 1394 این نسبت به ۱۹٫۲ درصد رسید و در سال 1398 از مرز 42 درصد عبور کرد. در پایان دوره، یعنی سال 1403، بیش از سه‌چهارم خانوارها دارای هزینه‌ی ثبت‌شده اینترنت بودند. به این ترتیب، سهم خانوارهای پرداخت‌کننده اینترنت طی سیزده سال حدود 11.6 برابر شده و نزدیک به 69.2 واحد درصد افزایش یافته است. این روند از گسترش چشمگیر جایگاه اینترنت در سبد هزینه‌ی خانوارها حکایت دارد.

این روند نشان می‌دهد که اینترنت به‌تدریج از خدمتی محدود به بخشی جدایی‌ناپذیر از فعالیت‌های روزمره خانوارها تبدیل شده است. بااین‌حال، افزایش سهم خانوارهای پرداخت‌کننده هزینه‌ی اینترنت لزوماً به معنای افزایش دسترسی به همان نسبت نیست؛ زیرا نپرداختن هزینه به معنای نداشتن دسترسی نیست و پرداخت آن نیز چیزی درباره کیفیت اتصال یا میزان استفاده نمی‌گوید. بنابراین، این شاخص بیش از دسترسی به اینترنت، فراگیری هزینه‌کرد برای آن را نشان می‌دهد.

شکل 1- روند سهم خانوارهای دارای هزینه اینترنت از ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۳

بین سال‌های ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۳، سال 1399 یک نقطه‌ی عطف آشکار است. با گسترش همه‌گیری کرونا و محدود شدن بسیاری از فعالیت‌های حضوری، اینترنت نقش پررنگ‌تری در تداوم زندگی آموزشی، شغلی و اجتماعی پیدا کرد. تعطیلی مدارس و دانشگاه‌ها، برگزاری کلاس‌های آنلاین، توسعه‌ی آموزش از طریق شبکه‌ی شاد و گسترش برخی فعالیت‌های غیرحضوری، بخشی از زمینه‌ی تاریخی این تحول بودند. داده‌های این طرح نیز با نشان دادن جهشی کم‌سابقه این موضوع را تصدیق می‌کنند.

سهم خانوارهای دارای هزینه‌ی اینترنت از ۴۲٫۴ درصد در سال 1398 به ۶۳٫۶ درصد در سال 1399 رسید؛ افزایشی معادل ۲۱٫۳ واحد درصد تنها در یک سال. در همین فاصله، میانگین هزینه‌ی واقعی اینترنت کل خانوارها نیز از حدود 165 هزار و 565 ریال به 302 هزار و 244 ریال رسید؛ یعنی افزایشی 82.6 درصدی. اهمیت این جهش زمانی روشن‌تر می‌شود که بدانیم افزایش هزینه‌ی واقعی فقط ناشی از ورود خانوارهای جدید، به‌دلیل محدودیت‌های ایجاد شده در نتیجه‌ی همه‌گیری کرونا، به جمع پرداخت‌کنندگان نبوده است. میانگین هزینه‌ی واقعی اینترنت در میان خانوارهای پرداخت‌کننده نیز طی سال 1399 حدود 21.6 درصد افزایش یافته است.

همزمانی این تغییرات با همه‌گیری کرونا، این فرضیه را تقویت می‌کند که انتقال بخشی از فعالیت‌های حضوری به فضای دیجیتال در افزایش تقاضا برای خدمات اینترنت نقش داشته است. با این حال، داده‌های حاضر به‌تنهایی امکان تعیین سهم دقیق کرونا در این افزایش را فراهم نمی‌کنند. توسعه زیرساخت‌های ارتباطی، تغییر خدمات مورد استفاده و تحولات مستقل بازار اینترنت نیز می‌توانند بر روند هزینه‌ها اثر گذاشته باشند.

نکته‌ی قابل‌توجه دیگر، تداوم گسترش پرداخت پس از جهش اولیه است. سهم خانوارهای پرداخت‌کننده در سال 1400 به 70.5 درصد رسید و تا سال 1403 به 75٫۷ درصد افزایش یافت. بنابراین جهش سال 1399، دست‌کم در شاخص خانوارهای پرداخت‌کننده، به بازگشت سریع به وضعیت پیشین منتهی نشده است.

جدول 1- تغییرات هزینه و فراگیری پرداخت اینترنت در دوره کرونا

شکل 2- مقایسه رشد سهم خانوارهای پرداخت‌کننده و هزینه واقعی اینترنت در سال‌های 1398 تا 1400؛ نمودار خطی با مبنای 1398=100 (اعداد رشد قیمت و رشد پرداخت اینترنت از 100 درصد محاسبه شده است)

در این بررسی، هزینه‌ی اینترنت با استفاده از شاخص قیمت مصرف‌کننده گروه ارتباطات و با سال پایه 1400 تعدیل شده است. شاخص قیمت ارتباطات از حدود 41.7 در سال 1390 به 162 در سال 1403 رسیده؛ یعنی سطح قیمت این گروه حدود 3.9 برابر شده است. همچنین میانگین هزینه‌ی واقعی اینترنت از حدود 14 هزار و 842 ریال به قیمت ثابت 1400، در سال 1390 به 563 هزار و 936 واحد در سال 1403 می‌رسد؛ رشدی نزدیک به 38 برابر.

این یافته بیان می‌کند که هزینه‌ی اینترنت حتی پس از کنار گذاشتن اثر افزایش قیمت‌ها فراتر از تغییر سطح قیمت گروه ارتباطات رشد کرده است. با این وجود باید در نظر داشت که این رشد لزوماً به معنای افزایش در مصرف حجم اینترنت نیست؛ چرا که ممکن است خانوارها بسته‌های با حجم بیش‌تر، پرسرعت‌تر و یا خدمات متفاوتی را به‌طور همزمان خریداری کرده باشند. از آن‌سو شاخص قیمتی که برای این محاسبه به‌کاررفته، همهی خدمات ارتباطی را در برمی‌گیرد. بنابراین هزینه‌ی واقعی به‌دست آمده، برآوردی از تغییر هزینه‌ی اینترنت پس از تعدیل قیمت‌هاست.

جدول 2- مقایسه هزینه اینترنت خانوار در سال‌های 1390 و 1403

شکل 3- مقایسه شاخص رشد هزینه اسمی و واقعی اینترنت از 1390 تا 1403؛ سال 1390=100 (واحد هزار ریال)

هزینه‌ی اینترنت در سال‌های گذشته جای خود را در سبد هزینه‌های خانوارهای ایرانی پررنگ کرده است. بسیاری از فعالیت‌هایی که پیش‌تر بدون نیاز به اینترنت انجام می‌شد، امروزه وابسته به دسترسی به اینترنت است: از آموزش و خدمات بانکی گرفته تا خرید و فعالیت‌های کاری. همه‌گیری کرونا نیز در تسریع این روند تأثیرگذار بوده است و اینترنت را توانست برای بسیاری از خانوارها از مرز یک انتخاب آزادانه به ضرورتی روزمره تبدیل کند.

اما هزینه‌ی دسترسی به اینترنت در بررسی این فراگیری نادیده گرفته می‌شود. داده‌ها روشن کردند که در کنار افزایش تعداد خانوارهای پرداخت‌کننده، متوسط هزینه‌ی اینترنت نیز بالا رفته است. این یعنی خانوارها بیش‌تر از گذشته برای اینترنت پول پرداخت می‌کنند و به طور متوسط هزینه‌ی بیش‌تری هم به اینترنت تعلق می‌گیرد. حال این مسئله مطرح می‌شود که این افزایش هزینه برای همه‌ی خانواده‌ها یک معنا دارد؟ خانواری با درآمد محدود برای تأمین هزینه‌ی اینترنت به اجبار باید از کدام مخارج خود بگذرد؟ آیا اینترنت با همان سرعتی که به ضرورتی فراگیر تبدیل شده است، توانایی پرداخت هزینه‌ی آن برای تمامی خانوارها حفظ شده است؟

از طرف دیگر در سال 1403 در اوج فراگیری این امکان، همچنان نزدیک به یک‌چهارم خانوارهای ایرانی هزینه‌ای برای اینترنت ثبت نکرده‌اند. البته  باید اشاره کرد این عدم به معنای دسترسی نداشتن نیست و داده‌های این گزارش به تنهایی اطلاعاتی در ارتباط با کیفیت اتصال یا فشار مالی اینترنت بر گروه‌های مختلف بازگو نمی‌کند. با این وجود فاصله‌ی موجود میان خانوارهای پرداخت‌کننده و سایر خانوارها را نمی‌توان نادیده گرفت؛ به‌ویژه در شرایطی که انجام بسیاری از کارهای روزمره به اینترنت وابسته شده است.

مسئله‌ی امروز دیگر از گسترش شبکه اینترنت گذر کرده و هزینه‌ی برخورداری از آن باعث شکل‌گیری مسائل جدید شده است. اینترنتی که قرار است دسترسی به آموزش، خدمات و فرصت‌های شغلی را تسهیل کند، اگر برای قسمتی از خانوارها بیش از توانشان پرهزینه باشد، ممکن است به‌تنهایی خود به عاملی برای بیش‌تر شدن فاصله‌ میان آن‌ها تبدیل شود. به بیان دیگر آن‌چه این روند گسترش را به مسئله‌ای تبدیل کرده است تفاوت موجود میان توان مالی خانوارها در پرداخت این هزینه و برخورداری از خدماتی است که روزبه‌روز به آن وابسته‌تر می‌شوند، است.

منبع: داده‌های هزینه و درآمد خانوار، مرکز آمار ایران