کار بی‌دستمزد زنان، سود بی‌پایان سرمایه‌داری

قلمرو رفاه: پرسش از «زن چیست؟» شاید ساده به نظر برسد، اما دهه‌هاست که نظریه و جنبش فمینیستی را درگیر خود کرده است. هر چند در پس تنوع نظریات فمینیستی طی دهه‌های اخیر یک واقعیت ثابت مانده است: زنان همواره بار اصلی کارهای کم‌درآمد، مراقبتی و بی‌دستمزد را به دوش کشیده‌اند. زمان، بدن و انرژی عاطفی آن‌ها منابعی است که سرمایه‌داری بدون آن‌ها نمی‌تواند به بقای خود ادامه دهد. نوشتار پیش‌رو با تکیه بر سنت فمینیسم مارکسیستی و نظریه‌ی بازتولید اجتماعی، می‌کوشد نشان دهد که چگونه می‌توان همزمان به عمومیت مفهوم زن بودن در کنار تفاوت بین زنان از طبقات مختلف اندیشید. اِوِلینا یوهانسِن ویلِن، دانشیار مطالعات جنسیتی در دانشگاه اوربرو سوئد در این یادداشت - که با عنوان «زیر بار سرمایه‌داری، کار زنان کم‌ارزش انگاشته‌می‌شود» منتشر شده است- استدلال می‌کند که فمینیسم بدون رویارویی با نظام اقتصادی‌ای که سازوکار این نابرابری‌ها را شکل می‌دهد، نمی‌تواند به موفقیتی پایدار دست یابد. ترجمه‌ی حاضر می‌کوشد این استدلال را در دسترس خوانندگان فارسی‌زبان قرار دهد. این تحلیل در 15 آوریل ۲۰۲۶ در نشریه‌ی ژاکوبن منتشر شده است. لازم به ذکر است خانم ویلن کتابی در مورد الغای خانواده (Family abolition) نیز در دست انتشار دارد.

مترجم: نامدار شیرازیان | در حوزه‌ی مشاغل کم‌درآمد، شغل‌های مراقبتی، و کارهای بدون دستمزد، زنان حضوری بسیار بیش از انتظار دارند. زمانی که صرف می‌کنند، بدن‌شان و انرژی عاطفی‌شان منابعی برای حصول سرمایه‌اند. ممکن نیست فمینیسم بتواند بدون رویارویی با نظام اقتصادی‌ای که ساختارِ این نابرابری‌های است به موفقیتی دست یابد. کم‌اند پرسش‌هایی که نظریه‌ها و جنبش‌های فمینیست را به اندازه‌ی این پرسشِ به‌ظاهر ساده مُدام دچار مشکل کرده‌باشند: زن چیست؟ برخی درصدد برآمده‌اند که مستقیم به آن پاسخ دهند. دیگران استدلال کرده‌اند که این پرسش به‌خودیِ‌خود صورتی از طرد و محرومیت است، تقاضا برای توصیفی که ناگزیر گروهی را مستثنی می‌کند. گروهی دیگر نیز به‌کل از پاسخ دادن به این پرسش سر باز زده‌اند، با اصرار بر این که فمینیسم نباید از جست‌وجو برای یک جوهر جهانی آغاز شود.

پاسخ‌های گوناگون منعکس‌کننده‌ی لحظات سیاسیِ متفاوت‌اند. در دهه‌ی 1970، فمینیست‌هایی که از مارکسیسم متاثر بودند رویکردی ساختاری به این سوال داشتند، با این پرسش که زنان به عنوان یک گروه در پاسداری از نظمِ اجتماعیِ موجود چه نقشی ایفا می‌کنند. در دهه‌ی 1980،  رویکردهای روان‌تحلیل‌گرانه و پساساختارگرایانه در پاسخ‌شان بر ذهنیت تمرکز می‌کردند: معنای زندگی به عنوان یک زن چیست؟ زنانگی چگونه رابطه‌ی یک فرد را با بدنش، با زبان، با جنسیت، و با دیگران شکل می‌دهد. در تمامی این روایت‌ها، نهاد زن هرگز پایدار نیست، بلکه منکسر است و به‌طور بی‌سابقه‌ای مصنوعی.

در دهه‌های اخیر، این بحث به‌طور فزاینده‌ای صورتِ مناقشه‌ای بر سرِ هویت به خود گرفته‌است. پرسش دیگر صرفا این نیست که زن چیست؟ بلکه این است که چه کسانی زن  محسوب می‌شوند؟ و این که فصل مشترکِ این دسته‌بندی با نژاد، طبقه، جنسیت، ناتوانی، و ملیت چیست؟ این تغییر موضع اغلب به فمینیسم تقاطعی [1] (اینترسکشنال) نسبت داده‌می‌شود، اگرچه دامنه‌ی تقاطع‌مندی [2] گسترده‌تر از نسخه‌ی هویت‌محوری است که در بحث‌های عمومی رایج است. در این چارچوب فکری، هیچ پاسخ واحدی به این پرسش که زن چیست؟ وجود ندارد. زندگی زنان توسط ساختارهای متعدد قدرت شکل گرفته‌است که از یکدیگر جدایی‌ناپذیرند.

تاکید بر تفاوت اغلب به مثابه‌ی گسستی از گذشته‌ی فمینیسم مطرح می‌شود، اما این گمان که سرکوب زنان به‌واسطه‌ی طبقه و نژاد صورت می‌گیرد با مطرح شدنِ مفهومِ تقاطع‌مندی آغاز نشده‌است. فمینیست‌های سیاه‌پوست مدت‌ها پیش از آن که این مفهوم زاییده‌شود چنین استدلالی داشتند و همچنین چند دهه پیش‌تر، فمینیست‌های مارکسیست از فمینیست‌های لیبرال به دلیل جدا کردنِ «پرسشِ زن» از «پرسش طبقه» خرده می‌گرفتند. همان‌طور که محقق سوئدی حوزه‌ی جنسیت، لِنا گونارسِن [3]، اشاره کرده‌است، مبنای این ادعا که در گذشته نظریه‌ی فمینیسم زنان را گروهی یک‌دست و متجانس تلقی می‌کرد کاریکاتورهای نسل‌های پیش‌تر فمینیسم است.

یکی از سنت‌های فمینیسم که اغلب به همین شیوه رد می‌شود فمینیسم مارکسیستی [4] است. گرچه همین فمینیسم مارکسیستی است که مفیدترین ابزارهایی که برای پاسخ به پرسش زن چیست؟ در دست داریم را در اختیار می‌گذارد. پاسخ با جست‌وجو برای تعریفی ابدی پیدا نخواهدشد، در عوض باید پرسید زنان چه نقشی در بازتولید جامعه‌ی سرمایه‌داری بازی می‌کنند؟

نظریه‌ی بازتولید اجتماعی فمینیسم مارکسیستی هم درکِ تفاوت‌های موجود میان زنان را ممکن می‌سازد و هم درکِ اشتراک‌هایشان را. این نظریه به ما اجازه می‌دهد که ببینیم چگونه زندگی زنان به واسطه‌ی یک نظم اقتصادیِ واحد شکل می‌گیرد، حتی زمانی که تجربه‌هایشان بسیار متفاوت‌اند. پرسش این نیست که چگونه تفاوت‌ها را پاک کنیم، بلکه این است که چگونه این تفاوت‌ها در یک نظام رایج پدید می‌آیند؟ همان‌طور که نظریه‌پرداز فمینیسم پسااستعماری [5]، چاندرا تالپادِی موهانتی [6]، در جایی می‌پرسد: این به چه معنا است که ما همگی در یک نظم جهانی سرمایه‌داری زندگی می‌کنیم؟ و چگونه این نظم اوضاع مشترکی را پدید آورده‌است که ممکن است برخلاف دسته‌بندی‌های موجود میان زنان، مبنای همدلی میان عمده‌ی زنان قرار گیرد؟

نظریه‌ی بازتولید اجتماعی چیست؟

انتقاد کارل مارکس [7] از سرمایه‌داری بیش از هر چیز بر تولید متمرکز بود: چگونه کارگران ارزش تولید می‌کنند؟ چگونه کالا به گردش درمی‌آید؟ و چگونه تناقض‌های این سیستم منجر به وقوع بحران‌هایی می‌شود؟ اما مارکس به‌خوبی آگاه بود که تولید تنها ایراد این نظام نبود. سرمایه‌داری به فرآیندهای اجتماعی‌ای وابسته است که خود بر آن‌ها نظارت کاملی ندارد. نیروی کار تنها کالایی است که سرمایه‌داری به‌خودیِ‌خود نمی‌تواند تولید کند، حتی با این وجود که کاملا به آن وابسته است. مارکس بنا داشت درباره‌ی حکومت، استعمار و نظام اعتباری مطالب بیش‌تری بنویسد، اما هرگز این پروژه را به پایان نرساند. آثارش نباید به منزله‌ی یک دکترین تمام و کمال تلقی شود، که نقطه‌ای برای شروع‌اند.

همان‌طور که نانسی هُلمْسْتروم [8]، فیلسوف، استدلال کرده‌است، ضرورت ندارد که فمینیسم مارکسیست نظریات مارکس را رها کند تا بتواند سرکوب جنسی را درک کند، بلکه باید تحلیل مارکس را بسط بدهد. نظریه‌ی بازتولید اجتماعی دقیقا همین کار را می‌کند. این پرسش را مطرح می‌کند که چه چیزی باید، هر روزاتفاق بیفتد که سرمایه‌داری به عملکرد خود ادامه دهد. کارگران باید به دنیا بیایند، بزرگ شوند، غذا بخورند، آموزش ببینند، مراقبت شوند، و به اندازه‌ی کافی سالم بمانند که کار کنند. خانواده باید به‌درستی کار کند. مدرسه و بیمارستان باید به‌خوبی فعالیت کنند. کل نظام درمان و مراقبت باید در حال فعالیت باشد پیش از آن که حتی بتوان یک کالا تولید کرد. این فعالیت‌ها خارج از سرمایه‌داری قرار نمی‌گیرند، که لابه‌لای بنیادهای پنهان‌اش نهفته‌اند. نانسی فرِیْزِر [9] این فعالیت‌ها را به عنوان شرایط پس‌زمینه‌ی سرمایه‌داری توصیف می‌کند - صورت‌هایی از کار و زندگی اجتماعی که این نظام به آن‌ها وابسته است، اما از این که آن‌ها را بخشی از خود تلقی کند سربازمی‌زند. بخش عمده‎ای از آن در حوزه‌ی خصوصی، به‌ویژه در خانواده، صورت می‌گیرد. در خانواده است که کارگران تولید و بازتولید می‌شوند، نه تنها از جنبه‌ی بیولوژیک، بلکه از منظر اجتماعی و عاطفی. بدون این حوزه، سرمایه‌داری نمی‌تواند ادامه‌ی بقا بدهد. گرچه باز هم، سرمایه‌داری، با نفوذ به عرصه‌هایی جدیدی از زندگی به قصد حصول منفعت و با وارد کردن درمان، خانواده و روابط اجتماعی به معادله‌ی بازار، پیوسته به فرسودنِ همان شرایطی می‌پردازد که بقایش به آن بسته است.

بدون کار بی‌دستمزد، وجودِ کار بادستمزد ناممکن خواهدبود

فمینیست‌های مارکسیست مدت‌هاست که استدلال می‌کنند که در این رَوَند، نقشی مشخص به عهده‌ی زنان به عنوان یک گروه گذاشته‌شده‌است. زنان بار مسئولیتِ اصلیِ کارِ خانه، مراقبت و حمایت عاطفی را به دوش کشیده‌اند. همان‌طور که جامعه‌شناس مارکسیست، لیس فوگِل [10] شرح می‌دهد پایه‌های سرمایه‌داری بر تعامل میان بهره‌کشیِ اقتصادی و روابط اجتماعیِ جنسیت‌زده استوار است. پدرسالاری و سرمایه‌داری یکی نیستند، اما یکدیگر را استوارتر می‌کنند.

سیلویا فِدِریچی [11] استدلالی معروف دارد که کارِ خانه و مراقبت باید به مثابه‌ی شغل تلقی شوند، نه ابرازِ عشقِ ناب. زنان از نظر جسمی و احساسی مردان را تیمار می‌کنند و در عوض مردان نیروی کارشان را به سرمایه می‌فروشند. نظریه‌پرداز سیاسی، آنا یوناسدوتیر[12]، مراقبت و تیمار زنان را «نیروی عشق [13]» توصیف می‌کند که می‌توان آن را با نیروی کار، که پشتیبانِ حسِ استقلال فردی مردان است، مقایسه کرد.

نظریه‌ی بازتولید اجتماعی [14] اغلب میان استثمار و تصاحبِ بدون جبران یا مصادره‌ی اجتماعی کار و ظرفیت‌های زیستی تمایز قایل می‌شود. استثمار به کاری در برابر دستمزد ارجاع می‌شود که در آن کارگران کمتر از ارزشی که تولید می‌کنند مزد می‌گیرند. مصادره‌ی اجتماعی کار و ظرفیت‌های زیستی به کاری اشاره دارد که ضروری است اما بدون دستمزد، مانند کارِ خانه و مراقبت. سرمایه‌داری به هر دو وابسته است. بدون کارِ بی‌دستمزد، وجود کار بادستمزد ناممکن خواهد بود.

نظریه‌پردازان بعدی این مفهوم را بسط داده‌اند تا نهادهای عمومی مانند مدرسه، نظام رفاه اجتماعی، نظام درمان و همچنین فرآیندهای جهانی مانند مهاجرت دسته‌جمعی و برده‌داری را نیز دربرگیرد. تمامی این‌ها بخشی از بازتولید نیروی کار محسوب می‌شوند. سرمایه‌داری نه تنها به کارگران نیاز دارد، بلکه به کارگرانی نیاز دارد که زنده و آموزش‌دیده باشند، در خانه‌ای ساکن باشند و هر روز سر کار حاضر شوند.

از آن‌جا که زنان بر این فعالیت‌ها متمرکزند، به طرق مشخصی تحت تاثیر سرمایه‌داری قرار دارند. اکثریت زنان متعلق به طبقه‌ی کارگرند. بسیاری در حوزه‌ی مراقبت، آموزش، خدمات و کارهای خانگی مشغول به کارند - مشاغلی که برای جامعه ضروری‌اند اما قاعدتا کم‌ارزش انگاشته‌می‌شوند. این بخش‌ها پیوسته تحت فشارند؛ چرا که سرمایه همواره در صدد است که هزینه‌ی نگه‌داشتن نیروی کار را کاهش دهد. ازاین‌رو، جدال بر سرکسب منفعت جدالی است بر سر این که جامعه حاضر است چه‌قدر بابت مراقبت، آموزش و رفاه هزینه کند. جدالی است بر سر شرایط خود زندگی.

نولیبرالیسم، مشاغل مراقبتی و دسته‌بندی جهانی بازتولید

این فشارها شدیدتر شده‌اند. خدمات عمومی خصوصی‌سازی شده‌اند، از بودجه‌ی رفاه اجتماعی کاسته‌شده‌است و مشاغل مراقبتی به‌طور فزاینده‌ای به کالا تبدیل می‌شوند. انتظار موجود از مدارس، بیمارستان‌ها و مراکز مراقبت از سالمندان دیگر صرفا سرِ پا نگه‌داشتنِ جامعه نیست؛ از آن‌ها انتظار می‌رود که منفعت حاصل کنند. کارگران این بخش‌ها شرایطِ روبه‌افولی دارند، درحالی‌که با کسانی که به مراقبت نیاز دارند به‌مثابه‌ مشتری رفتار می‌شود.

وقتی دولت از حوزه‌ای کناره‌گیری می‌کند، بار آن مجددا به دوش خانواده می‌افتد و در درون خانواده به دوش زنان. از زنان انتظار می‌رود که برای دستمزد کار کنند؛ درحالی‌که مسئولیت عمده‌ی فعالیت‌های مراقبتیِ بی‌دستمزد را نیز بر عهده دارند. نتیجه‌ی آشنا همان تحملِ بار دوچندان است، که تیغش در شرایط ریاضت اقتصادی تندتر نیز می‌شود. همه‌ی زنان این شرایط را یکسان تجربه نمی‌کنند. زنان طبقه‌ی متوسط اغلب می‌توانند انجام کار خانه را در قبال دستمزد به دیگران بسپارند. آن‌هایی که منابع مالی بیش‌تری در اختیار دارند می‌توانند در قبال پرداخت هزینه‌های مربوطه، مراقبت از فرزندان و سالمندان را به دیگران بسپارند و خدمات درمانی خصوصی دریافت کنند. زنانی که برخوردار نیستند باید این کارها را خودشان انجام دهند.

زنانی که چنین ترتیبی را ممکن می‌سازند از میان مهاجران دسته‌جمعی‌اند یا کارگرانی که از تبعیض نژادی رنج می‌برند. همان‌طور که آرلی راسل هُوکشیلد [15] بیان می‌کند زندگی‌های ما به‌واسطه‌ی یک زنجیره‌ی مراقبت جهانی سرِ پاست که در آن زنانِ کشورهای کم‌برخوردارتر کارهای بازتولیدیِ زنانِ برخوردارتر را انجام می‌دهند تا این زنان بتوانند در بازار کار به رقابت ادامه دهند. مراقبت ناپدید نشده‌است، برون‌سپاری شده‌است. این منطق حتی به بازارِ روبه‌رشدِ رحمِ اجاره‌ای [16] نیز تعمیم می‌یابد، جایی که فعالیت بازتولیدی به‌خودیِ‌خود به کالا تبدیل شده‌است. زنان کم‌برخوردارتر، اغلب از کشورهایی متفاوت، آبستن فرزندان مشتریان برخوردارترند. زنجیره‌ی مراقبت جهانی آشکار می‌سازد که چه‌قدر سرمایه‌داری عمیقا به به نهاد نابرابر بازتولید اجتماعی وابسته است.

بازتولید اجتماعی و تقاطع‌مندی

نظریه‌پردازان معاصر بازتولید اجتماعی مانند فرِیزِر [17]، تیتی باتاچاریا [18] و چینتسیا آروتسا [19] استدلال می‌کنند که ممکن نیست فمینیسم بتواند نماینده‌ی عمده‌ی زنان باشد بی آن که به مقابله با سرمایه‌داری برخیزد. این واقعیت که آزادی برخی از زنان در گروِ انقیاد و فرودستیِ بعضی دیگر از زنان است این امر را اجتناب‌ناپذیر می‌کند. بر خلاف این، نظریه‌پردازان به‌ندرت رویکردشان را تقاطع‌مند (بین‌رشته‌ای) توصیف می‌کنند، حتی با این وجود که این دو رویکرد دغدغه‌های مشترک مهمی دارند. هر دو تحلیل به صورت‌های متعدد ستم و سرکوب می‌پردازند. هر دو این تفکر را که می‌توان جنسیت را به صورت جداگانه درک کرد رد می‌کنند. هر دو تاکید می‌کنند که طبقه، نژاد، گرایش جنسی و جنسیت با یکدیگر در تعامل‌اند.

اساس همبستگی نه یکسان بودن، که شرایط مشترک است

تفاوت در بخشی است که مورد تاکید است. نظریه‌ی تقاطع‌مندی، به‌ویژه در صورت‌های هویت‌محورش، اغلب ساختارهای متفاوت قدرت را به یک اندازه بنیادی لحاظ می‌کند. معمولا بر تجربیات زیسته تمرکز می‌شود و بر شیوه‎‌هایی که افراد هویت‌های متعددی را به‌طور همزمان زندگی می‌کنند.

نظریه‌ی بازتولید اجتماعی پرسش متفاوتی مطرح می‌کند: چگونه این صورت‌های متعدد سرکوب و ستم درون یک نظام مشخص نهادینه شده‌اند؟ موضوع اصلی نه رتبه‌بندیِ نابرابری‌ها، که درکِ چگونگیِ ارتباطشان است. همان‌طور که سوزان فرگوسن [20] استدلال کرده‌است، تحلیل‌های تقاطع‌مند گاهی صورت‌های متفاوت ستم و سرکوب را توصیف می‌کند بدون آن که به توضیح روابط اجتماعی‌ای که به تولیدشان منجر شده‌است بپردازند.

سرمایه‌داری چارچوب تاریخی‌ای که این روابط در آن شکل می‌گیرند را برای نظریه‌ی بازتولید اجتماعی فراهم می‌کند. این به آن معنا نیست که هر نابرابری‌ را باید به حساب طبقه گذاشت، اما حاوی این معناست که سازوکار تولید و بازتولید، چگونگی عملکرد سلسله‌مراتب دیگر را شکل می‌دهد. هدفْ حاشا کردن تفاوت‌ها نیست، بلکه درک تفاوت‌هاست به مثابه‌ی جزئی از یک کلیت فراگیرتر. زنان تجربه‌های یکسانی ندارند، اما زندگی‎‌هایشان به‌واسطه‌ی نظم اقتصادی یکسانی به هم مربوط است. همدلی برپایه‌ی یکسان بودن نیست، بلکه بر پایه‌ی شرایط مشترک است.

چرا نظریه‌ی بازتولید اجتماعی امروزه حائز اهمیت است؟

ایده‌ی جنبش متحد زنان اغلب به سبب گذشتنِ تاریخِ انقضا رد می‌شود، با این پیش‌فرض که زنان بیش از آن متفاوت‌اند که بتوانند همه در اتحاد با هم فعالیت کنند. حقیقتی در این نهفته است. زندگی‌های زنان به‌غایت با یکدیگر متفاوت است. نژاد، طبقه، گرایش جنسی و ملیت حائز اهمیت‌اند.

گرچه که اشتباهی که اغلب از سوی مخالف رخ می‌دهد نیز به همان اندازه گمراه‌کننده است. عمده‌ی زنان با تمام تفاوت‌هایشان، در یک نظام سرمایه‌داری زندگی می‌کنند که به طرق مشخصی به کار آن‌ها وابسته است. تعداد زنانی که به مشاغل کم‌درآمد، مراقبتی و بی‌درآمد مشغول‌اند بیش از حد است. زمان‌شان، بدن‌شان و انرژی عاطفی‌شان منابعی هستند برای تولید سرمایه. این به آن معنا نیست که بهتر است زنان صرفا در گروه‌های زنان سازمان‌دهی شوند. بلکه مفهوم آن این است که ممکن نیست فمینیسم بدون رویارویی با نظام اقتصادی‌ای که سازوکارِ این نابرابری‌ها را شکل می‌دهد موفق شود.

نظریه‌ی بازتولید اقتصادی راهی پیشِ رو می‌گذارد که بتوان همزمان به تفاوت‌ها و اشتراک‌ها اندیشید. این نظریه نشان می‌دهد که چگونه تولید زندگی در زیر بار سرمایه‌داری سازمان‌دهی می‌شود، چگونه برخی زندگی‌ها مورد حمایت قرار می‌گیرند؛ درحالی‌که بقیه نادیده گرفته می‌شوند و این که چگونه مبارزه برای دسترسی به خدمات مراقبتی، اشتغال و بقا از مبارزه برای کسب منفعت جدایی‌ناپذیرند. با پرسیدن این سوال که چه کسانی کارهایی که جامعه را سر پا نگه می‌دارد انجام می‌دهند - و در چه شرایطی - می‌توانیم طرحی از سیاستی مشخص را ببینیم که نه تنها باب طبع شمار اندکی است، بلکه وصف حال عمده‌ی جامعه نیز هست.

مأخذ:

https://jacobin.com/2026/04/women-feminism-capitalism-social-reproduction

پانوشت‌ها: