روایت یک شکست در توییتر فارسی

درگذشت حمید علیدوستی و حضور دخترش ترانه در مراسم بدرقه، در نگاه اول یک رویداد خانوادگی بود، اما در توییتر فارسی، چند ساعت پس از انتشار خبر، این سوگ از قاب خصوصی بیرون آمد و به یکی از پرتنش‌ترین میدان‌های گفت‌وگوی سال تبدیل شد. بررسی ۱۹٬۴۴۱ پست (توییت، پاسخ، کوت و بازنشر) در پنج روز نشان می‌دهد این موج بیش از ۱۳ میلیون بازدید و بیش از نیم میلیون لایک گرفته است؛ عددی که آن را در زمره بزرگ‌ترین موج‌های گفتاری سال قرار می‌دهد. این گزارش سه پرسش را پی می‌گیرد: نیروها چگونه در برابر هم صف‌آرایی کردند؟ موج در طول زمان چه مسیری را طی کرد؟ و مردم در این میدان چه می‌گفتند و چگونه می‌گفتند؟ پنج یافته‌‌ی کلیدی در این میان وجود دارد:

• دو جبهه تقریباً هم‌وزن روبه‌روی هم ایستادند: حامیان ترانه با حدود ۴۳ درصد از حجم بازنشر، اندکی جلوتر از مخالفانش با حدود ۳۹ درصد.
• اوج موج روز مراسم نبود، بلکه یک روز بعد از آن بود؛ آن‌هم به دلیل ورود خبر اعدام‌های تازه به بحث.
• بیش از ۸۰ درصد پست‌ها هشتگ نداشتند؛ این موج بیشتر «گفتار روزمره» بود تا «کمپین هشتگی».
• نشانه‌هایی از فعالیت هماهنگ و الگوبرداری‌شده در کنار گفتار خودجوش دیده می‌شود.
• جبهه‌ها فقط در بازنشر از هم جدا نبودند؛ در بخش پاسخ‌ها با هم درگیر شدند، اما نتیجه بیشتر نزاع بود تا گفت‌وگو.

داده‌ها از کجا آمده‌اند؟

پایه‌ی کار، شبکه بازنشرهاست: ۵٬۹۱۸ حساب از طریق ۱۲٬۹۵۳ پیوند یکتا به هم وصل شده‌اند. علاوه بر آن، روند ساعتی پست‌ها، پرتکرارترین هشتگ‌ها، نام‌ها و حساب‌های منشن‌شده بررسی شد و در پایان، ۳۰۰ پست پرلایک به‌صورت دستی خوانده و دسته‌بندی شد تا معنای اعداد روشن‌تر شود. مبنای اصلی گزارش کل داده‌هاست؛ نمونه‌ی ۳۰۰تایی فقط نقش تفسیری دارد. نقشه‌ی بازنشرها دو اردوگاه را نشان می‌دهد. در یک سو، حامیان جنبش «زن، زندگی، آزادی» و کاربران روزمره‌نویس قرار دارند که هرچند هویت و سبک فعالیت یکسانی ندارند، در این موج در کنار ترانه ایستاده‌اند. در سوی دیگر، سه خوشه‌ی نزدیک به هم قرار دارند: براندازان و حامیان جریان پهلوی و دو خوشه‌ی سلطنت‌طلب.

سهم هر خوشه از کل حجم بازنشر چنین است: حامیان «زن، زندگی، آزادی» ۲۳٫۱۹ درصد و روزمره‌نویسان ۱۹٫۴۹ درصد (جمعاً ۴۲٫۶۸ درصد)؛ در برابر آن‌ها، براندازان و حامیان پهلوی ۱۴٫۷۳ درصد، خوشه‌ی نخست سلطنت‌طلبان ۱۳٫۲۶ درصد و خوشه‌ی دوم ۱۰٫۸۵ درصد (جمعاً ۳۸٫۸۴ درصد). ۱۸٫۴۸ درصد باقی‌مانده به سایر کاربران می‌رسد.

فاصله‌ی چهار تا پنج درصدی دو طرف یعنی هیچ‌کدام را نمی‌توان حاشیه‌ای دانست؛ هر دو در شکل‌دادن به فضای این رویداد نقش جدی داشتند. نکته‌ی دیگر ساختار شبکه است. حدود ۹۶ درصد حساب‌ها (۵٬۶۸۶ از ۵٬۹۱۸) در یک شبکه‌ی به‌هم‌پیوسته جا دارند؛ پس با گروه‌های کاملاً جدا از هم روبه‌رو نیستیم، اما این اتصال سطحی است: هر کاربر عملاً فقط با شمار اندکی از کاربران دیگر پیوند دارد و بیشتر بازنشرها درون همان اردوگاهی می‌چرخد که کاربر در آن قرار دارد. به بیان ساده، آدم‌ها عمدتاً حرف همفکران خود را بازنشر می‌کردند.

در میان حساب‌هایی که بیشترین بازنشر را دریافت کردند، چند حساب سلطنت‌طلب در صدر بودند (پرتکرارترین‌شان نزدیک به ۷۰۰ بازنشرکننده‌ی یکتا داشت)، اما کانون‌های پرنفوذ در هر دو سو دیده می‌شدند و موج به چند حساب محدود نبود. نکته‌ی مهم این است که جریان پهلوی‌گرا با وجود حجم بالای بازنشر، بیشتر در حلقه‌ی خودی پرصدا بود و این صدا به فضای عمومی‌تر و به اردوگاه مقابل نفوذ چندانی نکرد.

موج چگونه بالا گرفت و فروکش کرد؟

روند ساعتی پست‌ها چهار مرحله را نشان می‌دهد:

11 آبان؛ پیوند پدر و دختر: موج با ۲٬۴۰۸ پست شروع شد و ساعت ۲۰ به ۱۸۳ پست رسید. از همان ساعت‌های نخست، هشتگ «زندان دولت‌آباد» کنار نام پدر و دختر ظاهر شد؛ یعنی روایت «پدر در بیمارستان، دختر در زندان» از همان ابتدا ساخته شده بود.

۱۲ آبان؛ روز مراسم: حجم پست‌ها به ۶٬۶۸۰ رسید. ساعت ۱۳ حدود ۲۶۲ پست منتشر شد، یک ساعت بعد ۴۴۶ پست و ساعت ۲۳ به اوج ۷۲۴ پست رسید. در همین شب هشتگ‌های براندزازان از جمله «ابتذال شر» پدیدار شدند. دومی نشانه‌ی شکل‌گیری سریع جبهه‌ای بود که نه سلطنت‌طلب بود و نه حامی ترانه، بلکه فضای احساسی مراسم را نقد می‌کرد.

۱۳ آبان؛ اوج غیرمنتظره: این روز با ۷٬۳۲۱ پست پربازدیدترین روز کل موج بود، آن هم یک روز پس از مراسم. دلیلش انتشار خبر اعدام‌های تازه بود. در این روز سه روایت همزمان با هم رقابت می‌کردند: سوگ ترانه، اعدام‌های تازه و گفتمان سلطنت‌طلبانه.

۱۴ و ۱۵ آبان؛ فروکش خبر: حجم پست‌ها به ۲٬۵۷۵ و سپس ۶۰۸ رسید و نام ترانه از هشتگ‌های پرتکرار کنار رفت. موج پس از پنج روز انرژی خود را از دست داد.

هشتگ‌ها، چهره‌ها و نشانه‌های هماهنگی

اغلب گفتارها بی‌هشتگ بود. پرتکرارترین هشتگ‌ها «ترانه علیدوستی» (۵۶۴ بار) و «حمید علیدوستی» (۵۵۰ بار) بودند؛ هر کدام حدود سه درصد کل پست‌ها. کمتر از یک‌پنجم پست‌ها اصلاً هشتگ داشتند. پس این موج بیش از آن که کمپینی سازمان‌یافته باشد، سیلی از گفتار روزمره بود. هشتگ‌های بعدی در چند دسته قرار می‌گیرند: دسته‌ی سلطنت‌طلبانه (مثل «جاویدشاه» با ۱۴۵ مورد)، دسته‌ی اعتراضی و نقد «سانتی‌مانتالیسم» یا سوءاستفاده‌ی احساسی از مراسم (۳۳۳ مورد)، هشتگ‌های جنبش «زن، زندگی، آزادی» (حدود ۱۵۰ مورد) و هشتگ‌های مربوط به اعدام‌ها (حدود ۱۷۰ مورد). دو هشتگ طعنه‌آمیز، «چه عجله‌ایه» (۱۳۰ مورد) و «وقاحت» (۷۰ مورد)، به ترتیب به جمله‌ای از ترانه درباره‌ی زمان‌بر بودن تغییر و به برگزاری مراسم با سرود رسمی اشاره داشتند.

ردپای کمپین‌های هماهنگ

برخی اعداد بیش از حد شبیه هم‌اند. سه هشتگ «ابتذال شر»، «سانتی‌مانتالیسم» و «نبرد با تاریکی» هر کدام دقیقاً ۱۱۱ بار آمده‌اند و دو هشتگ دیگر هر دو دقیقاً ۱۱۳ بار. در استفاده‌ی خودجوش، رسیدن چند هشتگ مستقل به یک عدد دقیقاً یکسان بسیار بعید است. محتمل‌تر این است که این هشتگ‌ها در قالب یک پست الگو همیشه با هم منتشر می‌شدند.

همین الگو در نام‌ها هم تکرار می‌شود: هشت چهره‌ی مشهور با فراوانی بین ۲۲۲ تا ۲۵۰ و پنج نام دیگر هر کدام دقیقاً ۵۴ بار در متن‌ها آمده‌اند؛ یعنی از چند پست قالبی مشترک می‌آیند و اشاره‌های مستقل نیستند. تنوع املایی هشتگ‌ها (مثلاً چهار شکل نوشتاری برای یک هشتگ سلطنت‌طلبانه) هم نشانه‌ی تلاش برای دور زدن الگوریتم‌هاست و هم نشانه‌ی نبود اجماع بر سر شکل رایج. این نشانه‌ها برای اثبات یک سازمان‌دهی مشخص کافی نیست، اما تصویری روشن می‌دهد: بخشی از فعالیت این موج خودجوش بود و بخشی بازتولید پست‌های الگو.

ترانه، مرکز میدان

در متن پست‌ها حدود ۱۶۰ نام شناسایی شد. «ترانه علیدوستی» حدود ۱۱٬۴۰۰ بار آمده؛ یعنی پنج برابر نفر دوم (حمید علیدوستی با ۲٬۳۴۴ بار). پس از او «ایران» (۲٬۰۰۴)، «جمهوری اسلامی» (۱٬۷۲۳)، «اصلاح‌طلبان» (۷۴۷) و «پهلوی» (۷۳۳) قرار دارند. این‌که «اصلاح‌طلبان» از «پهلوی» بیشتر ذکر شده، نشان می‌دهد مرزبندی سیاسی و برچسب‌زنی بخش بزرگی از بحث بوده است. در کنار خانواده‌ی علیدوستی، دو گروه از چهره‌ها حضور پررنگ داشتند: چهره‌های فرهنگی و هنری نزدیک به گفتمان اعتراضی، و چهره‌های ورزشی و سینمایی که در مراسم دیده شدند.

منشن‌ها با سه حساب مرکزی 

در میان حدود ۱۶۰ حساب منشن‌شده، سه حساب با ۲۴۵، ۲۲۷ و ۱۸۵ منشن با فاصله زیاد جلوتر از بقیه‌اند و پس از آن‌ها شمار منشن‌ها ناگهان به حدود ۴۸ و بعد ۴۰ و کمتر می‌رسد. هر سه نماینده‌ی یک جبهه گفتاری متفاوت‌اند. بخش بزرگی از این منشن‌ها نه برای گفت‌وگو، بلکه برای «احضار» یا پاسخ‌دادن به طرف مقابل بود. از نظر نوع حساب‌ها، حدود ۴۵ درصد منشن‌ها متعلق به کاربران عادی و حدود ۴۰ درصد متعلق به فعالان رسانه‌ای و سیاسی بود. یک پدیده‌ی تازه هم دیده شد: حساب هوش مصنوعی «گراک» ۳۲ بار منشن شد؛ بخشی از کاربران برای راستی‌آزمایی یا نقد طعنه‌آمیز سراغ آن رفتند.

پاسخ‌ها: تعامل هست، گفت‌وگو نه

در بازنشر دو جزیره‌ی جدا از هم می‌بینیم، در لایه پاسخ‌ها وضع فرق می‌کند. پاسخ‌ها دور تعداد کمی حساب پرفالوور می‌چرخند که از هر دو جبهه‌اند. بیشتر پاسخ‌ها را حساب‌های کوچک (زیر ۵۰۰ یا ۱۰۰۰ فالوور) به حساب‌های بزرگ داده‌اند؛ یعنی این بخش بیشتر «تعامل توده با نخبگان» است تا گفت‌وگوی برابر. نخبگان دو طرف هم گاه مستقیم به هم پاسخ دادند؛ پس تصویر «اتاق پژواک کامل» دقیق نیست، اما بیشتر این پاسخ‌ها لایک و بازدید اندکی گرفتند و لحن غالب‌ آنها دشمنانه بود. نتیجه روشن است: دو جبهه با هم تماس داشتند، ولی این تماس به گفت‌وگوی مدنی نرسید. به همین دلیل، «انزوای روایی» جریان پهلوی‌گرا را نباید «انزوای ارتباطی مطلق» خواند: این جریان در بازنشر درون اردوگاه خود پرصداست، در پاسخ‌ها هدف مجادله است و در مجموع نتوانسته روایت خود را به فضای عمومی‌تر برساند.

ده روایت، سه معنا

خواندن دستی ۳۰۰ پست پرلایک، 10 گفتمان اصلی را نشان داد. بزرگ‌ترین‌ها عبارت‌اند از مرزبندی سیاسی و برچسب «اصلاح‌طلب/چپ»، رقابت بر سر «هزینه»، اصالت مبارزه و سوگ و همدلی انسانی. در ادامه خشونت کلامی، نمادسازی و اسطوره‌سازی و منازعه بر سر سلطنت‌طلبی قرار دارند.

این ده روایت را می‌توان در سه سطح خواند:

نبرد بر سر تصاحب معنا: هر گروه بخشی از ترانه و کارهایش را برمی‌دارد و به روایت خود پیوند می‌زند.

سیاسی‌شدن سوگ: مراسم عزا به میدان نزاع تبدیل شد و حتی مناسک مذهبی (سرود، قرآن، تدفین) به محک وفاداری بدل شدند.

خشونت جنسیتی به‌عنوان ابزار حذف: بخش قابل‌توجهی از حملات از نقد سیاسی گذشت و به بدن، ظاهر، بیماری و شخصیت یک زن رسید.

جمع‌بندی

با کنار هم گذاشتن لایه‌های شبکه، زمان، هشتگ، نام‌ها و پاسخ‌ها، رفتار جریان پهلوی‌گرا را می‌توان در سه نکته خلاصه کرد، بی‌آن‌که آن را «حاشیه‌ای‌شدن مطلق» دانست:

بازنشر درون‌گروهی: با سه خوشه و ۳۸٫۸۴ درصد حجم بازنشر، حضور پررنگی داشت، اما این حجم عمدتاً در همان حلقه ماند و به اقناع بیرون از آن تبدیل نشد.

تعامل نامتقارن: پاسخ‌هایش به اردوگاه مقابل کم‌دیده، کم‌لایک و خصمانه بود.

ضعف روایت جایگزین: بخشی از محتوای این جریان به جای نقد سیاسی به تخریب شخصی و حتی تمسخر بیماری رسید و این، مشروعیت روایی آن را در نگاه بخشی از افکار عمومی تضعیف کرد.

در مقابل، اردوگاه حامیان ترانه که از کاربران روزمره‌نویس و حامیان «زن، زندگی، آزادی» ساخته شده بود، انسجام ساختاری بیشتری داشت و با وجود حجم بالای حملات فرو نپاشید.

در نهایت، ترانه علیدوستی در این میدان بیش از یک فرد بود و به صحنه‌ای برای نبرد معنا تبدیل شد. این وضعیت هم نشانه‌ی پویایی و تنش توییتر فارسی است و هم نشانه‌ی سقوط نقد سیاسی به تخریب شخصی. آن‌چه بیش از همه آسیب دید، امکان همدلی انسانی بود؛ فرصتی که در دل سوگ یک خانواده می‌توانست فضایی مشترک بسازد، اما به میدان تسویه‌حساب‌های سیاسی بدل شد.

نکات روش‌شناختی

داده‌ها ۱۹٬۴۴۱ ردیف است که با نرم‌افزار گفی تحلیل شد؛ این حجم برای تحلیل شبکه و روند زمانی کافی است، اما درصد سهم خوشه‌ها تقریبی است.

برچسب سیاسی حساب‌ها بر پایه نشانه‌های هویتی (هشتگ، محتوا، گرایش اعلام‌شده) داده شده و ممکن است در مورد هر حساب با موضع دقیق صاحبش یکی نباشد.

نمونه‌ی ۳۰۰تایی بر پایه پرلایک‌ترین پست‌ها انتخاب شده و بیشتر صدای چهره‌های شاخص را بازتاب می‌دهد تا بدنه‌ی خاموش‌تر شبکه؛ بنابراین یافته‌های آن تصویر گفتمان‌های غالب است، نه وزن دقیق آن‌ها. برای پژوهش‌های بعدی، ترکیب آن با نمونه‌ی تصادفی لایه‌بندی‌شده پیشنهاد می‌شود.

هم‌شکلی‌های عددی در هشتگ‌ها و نام‌ها نشانه است، نه سند قطعی سازمان‌دهی.