چرا فقر را نباید به گردن ذهن انداخت؟
پس از جنگ سرد تفکر بازار آزاد از اقتصاد به زندگی شخصی راه یافت، اما ناامنی مالی و اجتماعی مفاهیمی چون «ذهنت را به ایدههای جدید باز بگذار» و «بزرگ فکر کن» را به عبارتهای انتزاعی خطرناکی تبدیل میکند
قلمرو رفاه: امروزه صحبت از «تغییر ذهنیت» و «مثبتاندیشی» به یکی از پرتکرارترین توصیهها برای غلبه بر مشکلات تبدیل شده است. بسیاری از ما باور داریم که شکوفایی در زندگی، بیش از هر چیز به طرز فکر ما بستگی دارد و اینکه چقدر به توانایی خود ایمان داشته باشیم. یادداشت حاضر با نگاهی انتقادی به این تفکر نشان میدهد که چگونه تمرکز بر روانشناسی فردی، مسیر را برای سرزنش فقرا بهخاطر بدشانسیشان هموار میکند و از اقدامات ساختاری برای رفع محرومیتها دور میسازد. از نظریهی «فرهنگ فقر» در دهههای پنجاه و شصت میلادی گرفته تا آموزش سواد مالی و تمرکز بر «هزینههای روانی فقر» در سالهای اخیر، هر بار توضیحی تازه برای ناکامی فقرا در «شکوفایی» ارائه شده است؛ توضیحاتی که اغلب مسئولیت را بر دوش خود فرد میگذارند و از نقش تعیینکنندهی شرایط مادی و اجتماعی غافل میمانند. نویسندهی این گزارش که روانشناس اجتماعی است، استدلال میکند که آنچه بهعنوان «ذهنیت شکوفایی» تبلیغ میشود، نه راهبردی جهانشمول، بلکه محصول شرایط اجتماعی-اقتصادی و حتی ارزشهای ایدئولوژیک سرمایهداری بازار آزاد است. ذهنیتهایی مانند منبع کنترل درونی، خودتنظیمی، جهتگیری رویکردی و اعتماد اجتماعی، اگرچه در ظاهر بیطرف و مفید به نظر میرسند، درواقع برای کسانی طراحی شدهاند که از امتیازهای مادی و اجتماعی برخوردارند. برای کسانی که در فقر و ناامنی مالی زندگی میکنند، همین ذهنیتها میتوانند نهتنها بیفایده، بلکه گمراهکننده و حتی خطرناک باشند.
مترجم: بهاره ربیعی | چطور میتوانیم زندگیمان را بهتر کنیم؟ بسیاری از ما فرض میکنیم که شکوفایی در مواجهه با ناملایمات زندگی، به نوعی ذهنیت خاص نیاز دارد. به گمان بسیاری از ما، باور به توانایی خود، تمرکز بر اهداف آینده، کنشگری و پیشقدمی و بهرهگیری از روابط اجتماعی چهار نگرشی هستند که در غلبه بر موانع زندگی به ما کمک میکنند. نهادهای دولتی در بریتانیا و ایالات متحده با تکیه بر این باور که افراد میتوانند با تغییر طرز فکرشان زندگی خود را تغییر دهند، طی دههی گذشته تلاشی هدفمند برای پرورش چنین ذهنیتی انجام دادهاند؛ آن هم در میان کسانی که در کشورهای دموکراتیک پیشرفته با پایدارترین اشکال سختی روبهرو هستند، یعنی افرادی که با درآمدی ناچیز یا بدون هیچ درآمدی زندگی میکنند. بااینحال، این تلاشها عمدتاً در کاهش فقر و بیکاری ناموفق بودهاند و هم از سوی همان افرادی که قرار بود به آنها کمک کنند و هم از سوی مدافعانشان به باد انتقاد گرفته شدهاند. پس مشکل کار کجاست؟
پژوهشگران حوزهی فقر دلایل زیادی ارائه کردهاند و هر کدام از قبلی موشکافانهتر و انسانیتر بوده است. در دهههای پنجاه و شصت میلادی این ادعا مطرح شد که افرادی که در تلهی فقر بیننسلی گرفتارند ضعف اخلاقی دارند: آنها نمیخواهند برای پیشرفت در جامعه سخت کار کنند و ترجیح میدهند برای تأمین نیازهای مالی به دولت تکیه کنند؛ رویکردی که نشاندهندهی «فرهنگ فقر» بود و باید برچیده میشد. در دهههای بعد، تلاش برای ترغیب مردم به ساختن زندگی بهتر بر آموزش و سواد مالی متمرکز شد: اینکه به افرادی که جایگاه اجتماعی اقتصادی پایینتری داشتند آموزش داده شود که کدام تصمیمها در بلندمدت به سودشان است (مانند ترک سیگار و پرهیز از وامهای پرهزینه) و چگونه خودباوری و خودکنترلی لازم برای پایبندی به این تصمیمها را در خود پرورش دهند. اخیراً پژوهشها بر هزینههای روانی خود فقر تمرکز کردهاند: درگیری فکری روزمره با نگرانیهای مالی «ظرفیت روانی» شناختی فرد را میبلعد و فضای ذهنی اندکی باقی میگذارد تا فرد به چگونگی پیشبرد اهداف بلندمدتش فکر کند، چه برسد به اینکه به آنها پایبند بماند. به همین دلیل، تازهترین مداخلهها یا میکوشند فقرا را به سمت رفتارهای پذیرفتنیتر سوق دهند، مثل تهیهی غذاهای سالمتر و پسانداز پول، یا مهارتهای شناختی را بهشان آموزش میدهند که انجام منظمتر این کارها را ممکن کند.
با وجود دههها توضیح و اقدامات مداخلهگرانه، این تلاشها از یک منظر مهم به نتیجه نرسیدهاند: چیزی که من آن را «فرض ذهنیتهای شناور» مینامم. این فرض فقط در میان پژوهشگران رایج نیست، بلکه سیاستگذاران و فعالان خیریهای هم که با نیت خیرخواهانه برای مقابله با فقر در کشورهای ثروتمند تلاش میکنند نیز به آن باور دارند، آن هم بهطور مشخص از راه تمرکز بر روانشناسی کسانی که جایگاه اجتماعیاقتصادی پایینی دارند. این فرض چنین است: هر انسانی این قدرت اختیار را دارد تا محدودیتها و چالشهای اجتنابناپذیری را که با آنها مواجه است چگونه ببیند و چگونه به آنها واکنش نشان دهد. چنین باوری چگونه رایج شد؟ این فرض از شواهدی سرچشمه میگیرد که نشان میدهند برخی برداشتها و واکنشها مفیدتر از بقیهاند و روانشناسی برای آنها نامهای مشخصی در نظر گرفته است: باور به قدرت خود همان چیزی است که پژوهشگران «منبع کنترل» درونی مینامند؛ پایبندی به برنامههای بلندمدت به «خودتنظیمی» مربوط میشود؛ کنشگری مثبت در حرکت بهسوی اهداف «جهتگیری رویکردی» نام دارد؛ و بهرهگیری از روابط به پرورش «اعتماد اجتماعی عمومی» و «توافقپذیری» مربوط میشود. پژوهشها به ما میآموزند که این ویژگیها با عملکرد روانشناختی بهتر، درآمد بالاتر و عمر طولانیتر همراهاند. وقتی این جهتگیریها با هم ترکیب شوند، در قالب ذهنیتی با هم تلاقی میکنند که به شکوفایی انسان منجر میشود.
یک مشکل وجود دارد: ذهنیتها شناور نیستند. آنها نه راهبردهایی اختیاریاند که همه بتوانند آزادانه انتخابشان کنند، و نه از نظر ارزشی و اجتماعی روشهایی بیطرفانه برای بهبود رفاه محسوب میشوند. در عوض، این ذهنیتها جدای از شرایط زندگی انسانی نیست که ابعاد مادی، اجتماعی و ایدئولوژیک دارد و هم دربارهی کسانی که در فقر زندگی میکنند صادق است و هم دربارهی بقیهی ما که در آسایش مالی زندگی میکنیم.
من بهعنوان یک روانشناس اجتماعی این موضوع را بررسی میکنم که شرایط محیطی چگونه شیوهی اندیشیدن ما را شکل میدهند، بهگونهای که آنچه ذهنیتی شناور به نظر میرسد، در واقع محصول نیروهای اجتماعیای است که به شیوههای ظریف و نامحسوسی عمل میکنند. این کار را به دو روش انجام میدهم: اول تصمیمگیری در شرایط فشار مالی را بهعنوان واکنشی سازگارانه به نیازهای محیط در نظر میگیرم، و دوم خاستگاههای ایدئولوژیک ذهنیتهای طبقهی متوسط را بررسی میکنم، ذهنیتهایی که قرار است از آنها الگوبرداری شود.
نخستین محور پژوهش شامل درک این نکته است که چگونه رفتار پاسخی به نشانههای بومشناختی است: چگونه انسان با مجموعهای از نیازهای بنیادین در محیطی پر از تهدید، فرصت و محدودیت مسیر خود را پیدا میکند؟ برای کسانی که فقیرند یا با درآمد بسیار پایین زندگی میکنند، یکی از برجستهترین جنبههای محیط پیرامونشان، کمبود و محرومیت است: بهسادگی یعنی پول کافی برای تأمین نیازهای روزمره ندارند. علاوهبر اینکه منابع مادی کماند، در گذر زمان ناپایدار هم هستند: درآمد یک هفته پیشبینیکننده و تضمین درآمد هفتهی بعد نیست. حتی در کشورهای ثروتمند با دولت رفاه توسعهیافته، مانند بریتانیا، کمیابی و ناپایداری رایج است؛ جایی که با ناپایدارتر شدن مزایای رفاهی و مشاغل با دستمزد پایین، تخلیهی اجباری خانهها و استفاده از بانکهای غذا هم افزایش یافته است.
لحظهای تصور کنید این کمبود و بیثباتی مالی در پایینترین پلهی نردبان اجتماعیاقتصادی چه حسی دارد. شما دائماً نگرانید که پول کافی درمیآورید یا نه (آیا کارفرما این هفته ساعت کاری موردنیازتان را به شما میدهد؟) و درعینحال میکوشید از هزینههای غیرمنتظره جلوگیری کنید (آیا فرزندتان به لباس مدرسهی جدید نیاز دارد؟ یا ماشینتان تعمیر لازم دارد؟). اگر نتوانید اجاره را بپردازید، خانهتان را از دست میدهید. من با استفاده از بازی کامپیوتری مدیریت بودجهبندی خانوار شکل تلطیفشدهای از این تجربه را برای افراد طبقهی متوسط شبیهسازی کردم، بازی که شرکتکنندگان بهصورت تصادفی فقیر یا مرفه دستهبندی میشدند. شرکتکنندگان این تجربه را عمیقاً ناتوانکننده و طاقتفرسا توصیف کردند. کسانی که در گروه فقیر قرار گرفته بودند، احساس قدرت کمتری گزارش کردند و صرفاً این تجربه زیستهی لحظهای که شرکتکنندگان باید در شرایط کمبود منابع برای برآوردن نیازها تلاش کنند باعث شد نگرشهایی که حاصل ذهنیتی آزادانه و انتخابی فرض میشوند (مانند خودکارآمدی و منبع کنترل درونی) اعتبارشان تضعیف شود.
به نظر من این نشانهی پردازش روانشناختی معیوب یا اختلال روانی ناشی از استرس یا بار شناختی نیست. این یک بازتنظیم عقلانی است: فرد در واکنش به نشانههای محیطی که از وجود نیروهای بزرگتر خبر میدهند، برداشتش از دستاورد واقعی رفتارش را اصلاح میکند. منبع کنترل درونی انسانها را میتوان مثل فشارسنجی در نظر گرفت که شرایط زندگیاش را نشان میدهد. این منبع اطلاعاتی دربارهی میزان نفوذ نسبی او بر جهان در خود دارد و همین اطلاعات وارد نبرد اولویتهای متضاد میشود، نبردی که تصمیمهای روزمره را شکل میدهد. مثلاً تصمیم به ترک سیگار را در نظر بگیرید. اگر به دلیل شغلتان سلامتیتان در خطر است (مثلاً شیفت کاری دارید یا با مواد سمی در تماساید)، یا با وجود تلاش فراوان، جستوجویتان برای شغل جدید به جایی نمیرسد، یا میبینید بیشتر افراد جامعهتان با بالا رفتن سن بیمار میشوند و نسبتاً جوان میمیرند، چرا باید به فکر کنار گذاشتن سیگار باشید؟ سود احتمالی ترک سیگار در آینده، به پای آرامشی که کشیدن سیگار در برابر استرس مزمن زندگی روزمره به شما میدهد، نمیرسد. بررسیهای آزمایشگاهی نشان میدهند کسانی که احساس تسلط کمتری بر اوضاع دارند یا در پیرامونشان چیزی جز بیثباتی و عدم قطعیت نمیبینند، تمایلی ندارند تا پاداش آینده را به پاداش امروز ترجیح دهند. این شکست آشکار خودتنظیمی، همان ویژگی که در صاحبانش تحسین میشود و به بقیه آموزش داده میشود، نقص روانشناختی نیست؛ پاسخی سازگارانه به این واقعیت است که فرد کنترل چندانی بر آیندهاش ندارد.
تا اینجا متوجه شدیم که منبع کنترل درونی و خودتنظیمی، یعنی نگرشهایی که از بستر امتیازهای اجتماعی سر برمیآورند، برای کسانی که در شرایط مالی متزلزل زندگی میکنند معنای چندانی ندارند. اگر میخواهیم افراد ذهنیتی را که زمینهساز شکوفایی شود راحتتر بپذیرند، باید اول مطمئن شویم نیازهایشان بهشکلی پایدار تأمین میشود تا کنترل واقعی بر شرایط زندگیشان را تجربه کنند و آیندهای داشته باشند که ارزش سرمایهگذاری کردن بر آن را داشته باشد.
برای اینکه تأثیر روانی فقر را عمیقتر بررسی کنیم، میتوانیم از شرایط مادی زندگی یک نفر فراتر رفته و به شرایط اجتماعیاش نگاهی بیاندازیم. زندگی با درآمد کم معمولاً یعنی زندگی در محلهای کمدرآمد که خانوادهی شما فقط یکی از چندین خانوادهای است که با تنگنای مالی دستوپنجه نرم میکند. چنین تجربههای مشترکی را اغلب از این زاویه توصیف میکنند که میتواند زمینهساز همبستگی اجتماعی باشد، یعنی همسایهها به دلیل آگاهی از وضعیت طرف مقابل، به هم کمک میکنند. اما اگر دوستان و خانواده خودشان هم در مضیقه باشند، دیگر کمک چندانی از دستشان برنمیآید. جایی که محرومیت فراگیر باشد، استیصال هم فراگیر است و منجر به رقابتی میان افراد جامعه برای تأمین مخارج زندگی میشود.
اگر بخواهیم فراتر از محله به موضوع نگاه کنیم، فقیر بودن در یک کشور ثروتمند به این معناست که هر برخورد با افراد مرفه و هرگونه ارتباطی با نظام رفاهی، شما را نسبت به جایگاه پایین اجتماعی اقتصادیتان آگاهتر میکند. وقتی استرس کمبود و بیثباتی را با انزوای ناشی از این احساس که بقیهی جامعه شما را رها کردهاند ترکیب میکنید، دیگر صرف نگرش مثبت به اوضاع، شما را به جایی نمیرساند. شواهد نشان میدهد که قرار گرفتن در موقعیتی با درآمد نسبتاً پایین، سطح رضایت و شادی را کاهش میکند و احساس بیقدرتی و ناتوانی، جهتگیری رویکردی (یعنی گرایش به همسویی فعالانه در مسیر اهداف) را تضعیف میکند. کسی که در چنین وضعیتی است کورکورانه بدبین نیست و چشمش را هم به روی فرصتها برای تحقق آرزوهایش نبسته است؛ بلکه در حال تنظیم هیجانها و حفظ انرژی است تا دائماً ناامید نشود و تهدیدهای واقعی را از قلم نیندازد. لیندا تیرادو در کتاب از دست تا دهان که روایتی تأثیرگذار از زندگی با یک شغل کمدرآمد در آمریکا است، مینویسد: «ما برای بلندمدت برنامه نمیریزیم، چراکه جز سرخوردگی و دلشکستگی چیزی نصیبمان نمیشود. بهتر است که امیدوار نباشیم. فقط باید هر چیزی را که میتوانیم، همان لحظه به دست بیاوریم.»
در چنین شرایطی، اعتماد اجتماعی و توافقپذیری به اندازهی داشتن نگرشی همیشه خوشبینانه، سادهلوحانه به نظر میرسد. اگر ذهنتان نشانههایی را دریافت کند که منابع برای همه کافی نیست و تجربهتان از تعامل اجتماعی این باشد که یا باید در محلهتان از خودتان محافظت کنید یا بیرون از آن باید خودتان را اثبات کنید، عاقلانه نیست که به غریبهها اعتماد کنید. من و جسیکا ری روانشناس، در بررسی مطالعات انجام شده پیرامون رابطهی پایگاه اجتماعی- اقتصادی با گرایشهای بینفردی دریافتیم که کسانی که در جوانی پایگاه اجتماعی- اقتصادی پایینی را تجربه کردهاند، در بزرگسالی اعتماد اجتماعی و توافقپذیری کمتری دارند. این حتی در سبک فرزندپروری سختگیرانه و مستبدانه هم خودش را نشان میدهد. جولیا بوزان، دانشجوی دکترای من، با تحلیل دادههای مطالعهی طولی خانوارهای بریتانیا به این نتیجه رسیده است که کمدرآمدی با درک انسجام کمتر در جامعهی محلی، جرم بیشتر در محله و طردشدگی اجتماعی بیشتر همراه است. تصویری که کمکم شکل میگیرد این است که ناملایمات مادی محرک ناملایمات اجتماعی است، تا جایی که تنها کار عاقلانه این است که طوری رفتار کنید و به بچههایتان هم یاد بدهید طوری رفتار کنند که دنیای خصمانه نتواند از شما یا آنها سوءاستفاده کند.
در مجموع چهار مؤلفهای که گفته میشود ذهنیت شکوفایی را میسازند، یعنی منبع کنترل، خودتنظیمی، جهتگیری رویکردی، اعتماد داشتن و توافقپذیری، نهتنها در محیطهای کمدرآمد چندان رایج نیست، بلکه با این محیطها تناسبی هم ندارد. ناامنی مالی و اجتماعی فرد را کاملاً معطوف به مقابله با تهدیدهای اینجا و اکنون میکند و آنوقت مفاهیمی چون «ذهنت را به ایدههای جدید باز بگذار» و «بزرگ فکر کن» به عبارتهای انتزاعی خطرناکی تبدیل میشوند. آنچه حاشیهنشینان به آن نیاز دارند مربیگری ذهنیت نیست، بلکه به اقداماتی نیاز دارند که محرومیت مادی، ناامنی مالی و افت منزلت اجتماعی تحمیلشده بر آنها را برطرف کند، اما چنین اقداماتی از نظر دور میمانند؛ چراکه این ذهنیتها طوری مطرح میشوند که انگار در دسترس همه و به نفع همهاند (بدون اینکه شرایط در نظر گرفته شود)، درحالیکه برای اقلیتی برخوردار و ممتاز طراحی شدهاند.
اگر پرورش این ذهنیتها در رویارویی با برخی از بزرگترین چالشهای زندگی فایدهی چندانی ندارند، پس به چه کار میآیند و از کجا آمدهاند؟ گمان من این است که از فرهنگ سرمایهداری بازار آزاد غربی نشأت میگیرند و ارزشهایی را بازتولید میکنند که همان نظام را سر پا نگه میدارد. پس از جنگ سرد و همزمان با شکلگیری اقتصادهای مقرراتزداییشده در آمریکا و بریتانیا، تفکر بازار آزاد از عرصهی سیاست به زندگی شخصی ما هم راه یافت. تحقق آزادی فردی، داشتن نگاه مثبت، تمرکز بر دستیابی به اهداف شخصی و استفاده از روابط برای کمک به پیشرفت در مسیر، چهار مؤلفهی ذهنیتیاند که به نظر من همین تفکر بازاری است که به درون افراد معطوف شده است. من و سابرینا پایواند، دانشجوی سابقم، اکنون این پیشروی را بررسی میکنیم که اگر چنین ذهنیتهایی بیشازحد فعال شوند، چه اتفاقی میافتد.
در چنین شرایطی منبع کنترل به این فرض غیرواقعبینانه تبدیل میشود که مسئولیت همهچیز با خود ماست؛ خودتنظیمی مسئول نگهداری دائمی هیجان مثبت میشود؛ جهتگیری رویکردی تمرکزی انحصاری بر خودسازی (و بهینهسازی همهی جنبههای زندگی برای رسیدن به آن) ایجاد میکند؛ و از اعتمادکردن یا توافقپذیری برای بهرهگیری از روابط بهعنوان مبادلههایی ابزاری و بازاری استفاده میشود. آخرین باری که خودتان را بابت چیزی که از دستتان خارج بوده سرزنش کردهاید را یادتان هست؟ از هر چیزی که حالتان را خراب میکرد روی گرداندید. ذهنتان درگیر استفادهی مولد از وقتتان شده بود و دوستیهایتان را بر پایهی هزینه و فایدهاش سبکوسنگین کردید. همهی ما درگیر این شکل از سوژگی هستیم: خودمان را با خواستههای بازار تطبیق میدهیم و از دیگران هم همین را انتظار داریم. بااینحال، دادههای ما نشان میدهد این طرز فکر راه را برای سرزنش فقرا بهخاطر بدشانسیشان باز میکند و به نفع تلاش برای تغییر ذهنیت و الگوهای رفتاری فردی، موجب ترغیب هرچه بیشتر مخالفت با مداخلههای حمایتی از فقرا میشود. این اتفاق در بدترین حالت، به طبقهی متوسط هم آسیب میزند. در میان کسانی که پایگاه اجتماعی- اقتصادی متوسط یا بالایی دارند، این طرز فکر با کمالگرایی، خودشیفتگی، ماکیاولیسم، استرس، اضطراب و بیتفاوتی سیاسی رابطهی معناداری دارد.
ذهنیتها شناور نیستند. در محیطهای کمدرآمد این ذهنیتها به شکلی که به مردم کمک کند با فشار ناامنی مالی و به حاشیه رانده شدن کنار بیایند، به نشانههای اجتماعی اقتصادی واکنش نشان میدهند. در طبقهی متوسط ممکن است بهطور نامحسوس بازتاب برنامههایی ایدئولوژیک باشند که وضع موجود اقتصادی را به بهای زیان همه، جز کسانی که در رأس هرماند، حفظ میکنند. پیش از آنکه برای کسانی که به نظر میرسد در تنگنا هستند شیوهی تفکر خاصی را تجویز کنیم، بد نیست نگاهی انتقادی بیندازیم به اینکه از اساس چرا این نگرش اینقدر برایمان آشناست و آن را بدیهی میدانیم.
مأخذ:
https://psyche.co/ideas/why-