تمام دخترها در جنگ سیاسی‌اند
برای فهمیدن جنگ در سودان باید به ورای مرزهای این کشور نگریست، بی‌آن‌که مردمانی را از نظر دور داریم که باور داشتند سودان دیگری ممکن است
قلمرو رفاه: این متن بخشی از مجموعه‌ای است با عنوان «ما اینجاییم: دختران و جوانان سودانی در سنگر مقاومت و یادآوری می‌مانند»: مجموعه‌ای از روایت‌های دختران سودانی و جوانان فعال و سازمان‌دهندهٔ دوران انقلاب که تجربهٔ زیستهٔ خود را از جنگ و آوارگی ثبت و روایت می‌کنند. هرچند این نوشته بازتاب‌دهندهٔ تحلیل و تجربهٔ شخصی نویسنده است، اما تنها یکی از رشته‌های به‌هم‌پیوستهٔ صداهایی است که در برابر سکوت تحمیلی بر سودان مقاومت می‌کند. ضحی علی در این روایت، از دل خانه‌های بی‌برق خارطوم و صف‌های دریافت اقامت در قاهره، سرِ نخ بحران را تا سیاست‌های مرزی اروپا دنبال می‌کند تا نشان دهد چگونه تصمیمات قدرت‌های خارجی با سرکوب داخلی گره خورد و زمینهٔ این جنگ را ایجاد کرد. او با پیوند داستان زندگی‌اش با تاریخ سیاسی کشور، ما را از تقلیل قصهٔ سودان به «جنگ میان دو ژنرال» یا «بحرانی صرفاً انسانی» منع می‌کند و می‌گوید مردم این سرزمین قربانیانی منفعل نیستند، بلکه کنشگرانی‌اند که هنوز رویای انقلاب ۲۰۱۹ و حق تعیین سرنوشت خود را در سر دارند و به سودانی می‌اندیشند که آن زمان ممکن به نظر می‌آمد، کشوری که سیاست در آن نه متعلق به صاحبان قدرت، که متعلق به تمامی مردم باشد.
مترجم: سحر کریمی | «ضحی، بیا اینجا بنشین. باید با هم حرف بزنیم». پانزده‌ساله بودم و تازه دبیرستان را تمام کرده بودم و داشتم برای شروع دانشگاه در سودان آماده می‌شدم. مادرم در اطاقم را زد و خواست که به اطاق نشیمن بروم. والدینم آن‌جا منتظرم بودند. پدرم شروع کرد: «ضحی، می‌خواهیم مطلب خیلی مهمی را خوب بفهمی. وقتی به دانشگاه رفتی، از سیاست حرف نزن».
به یاد دارم که تنها سوالی را پرسیدم که در آن لحظه برایم معنادار بود: «سیاست یعنی چه؟»
پدرم پیش از پاسخ لحظه‌ای مکث کرد و گفت: «سیاست هنر ممکنات است، راه و روش آدم‌هاست برای رسیدن به چیزی که باور دارند شدنی است».
مات‌ومبهوت به او خیره شدم. سعی می‌کردم از معنی کلماتی سر دربیاورم که برای کودکی ۱۵ساله زیادی بزرگ بودند. پیش از آن‌که بتواند توضیح بیشتری بدهد، مادرم به میان حرفش پرید و شتابزده گفت: «نه، سیاست همان چیزی است که پیرمردها و پیرزن‌ها درباره‌اش حرف می‌زنند». مستقیم در چشم‌هایم نگاه کرد و ادامه داد: «تو نباید دربارهٔ سیاست حرف بزنی، اگر بزنی اتفاقات بدی برایت می‌افتد».
درسی که آن شب گرفتم همین بود: سیاست خطرناک است.
حالا که به آن روزها نگاه می‌کنم، می‌فهمم که والدینم نمی‌خواستند دربارهٔ سیاست درسی به من بدهند، می‌خواستند به من راه‌ورسم جان به در بردن را یاد بدهند.
این مکالمه برایم ناآشنا نبود. برادر بزرگم هم پیش‌تر همین حرف‌ها را شنیده بود، بعدتر هم خواهرم. وقتی پا در دانشگاه گذاشتم، فهمیدم که تقریباً تمامی دوستانم با چیزی شبیه به همین هشدار بزرگ شده‌اند.
در دانشگاه ما یاد گرفتیم کجای محوطه نیایستیم، یاد گرفتیم بدون اینکه قدم‌هایمان را کند کنیم، از «گعده‌های سیاسی» دانشکده رد شویم. ما یاد گرفتیم که کنجکاوی می‌تواند به خطا پای وابستگی سازمانی و سیاسی نوشته شود و گاه بی‌خطرترین نظر این است که اصلاً نظری نداشته باشی.
من خیلی زود در نقشی استاد شدم که گمان می‌کردم دختری غیرسیاسی باید داشته باشد.
حتی وقتی شروع به کار در حیطهٔ کنشگری مدنی و حقوق بشر کردم، به دقت و وسواس کارم را از سیاست جدا می‌کردم. دربارهٔ کرامت انسانی حرف می‌زدم، دربارهٔ برابری و عدالت، در حالی که خود را مجاب می‌کردم که همهٔ این‌ها به کلی متعلق به دنیای دیگری است و ربطی به سیاست ندارد.
حالا که به آن روزها نگاه می‌کنم، این تناقض لبخندی به لبم می‌آورد. در کشوری که مردم می‌آموزند نظری نداشته باشند، حقوق بشر اصلاً چه معنایی دارد؟
انقلاب ۲۰۱۹ تمامی باورهای من دربارهٔ پرهیز از سیاست را زیرورو کرد. ناگهان سیاست از چاردیواری خانه‌هایمان گریخت. برای نخستین بار می‌دیدم که آدم‌ها در کافه‌ها، در اتوبوس، در راهروی دانشگاه و در خیابان دربارهٔ سیاست بحث می‌کنند. زمزمه‌های درگوشی در یک آن علنی شد. معنای سیاست برایم آن‌جا روشن شد: سیاست ملک طلق سیاستمداران نیست، متعلق به همهٔ ماست و ما می‌توانیم همگی با هم آن را بسازیم.
خیابان کلاس درس شد و محله کانون سازماندهی. آدم‌ها دوروبرم بحث می‌کردند، رویا می‌بافتند، کار داوطلبانه می‌کردند، به هم غذا می‌رساندند، هوای هم را داشتند و کشوری را تخیل می‌کردند که حالا حس می‌کردند دیگر ممکن است.
برای نخستین‌بار من هم حس می‌کردم اجازه دارم از سیاست حرف بزنم، بی‌آن‌که از سر ترس دور و برم را بپایم.
اما اجازه داشتن با فهمیدن فرق دارد.
مردم اغلب می‌گویند که درک گذشته کمکمان می‌کند تا آینده را بفهمیم. با این‌همه گذشتهٔ سودان بیشتر شبیه چرخه‌ای مکرر بود تا خطی سرراست: حکومت نظامی، قیام، کودتا، وهله‌های کوتاه امید و وعده‌هایی که گویی همیشه فرومی‌ریختند تا به وضعیت آشنای سابق بازگردیم.
اما انقلاب چیزی ژرف‌تر از حکومت را دگرگون کرد. انقلاب اعتقاد آدم‌هایی را که در نهادهای قدرت جایی نداشتند، نسبت به توان خودشان تغییر داد. من هیچوقت خود را بازیگری سیاسی نمی‌دانستم، اما ناگهان حس کردم می‌توانم در پاسخ به سوالاتی تازه سهیم باشم، سوالاتی از قبیل اینکه چطور محله‌ام سازمان بیابد یا مورد محافظت قرار بگیرد و مراقبش باشیم. مطالبهٔ ما صرفاً این نبود که کس دیگری سودان متفاوتی برایمان بسازد، ما خود آستین بالا زدیم و شروع به تمرین کردیم.
بعدها به سندی برخوردم با نام «منشور انقلابی استقرار قدرت مردمی». آن‌چه در ذهن من ماند زبان سندی سیاسی نبود، بلکه ایدهٔ نهفته در پس آن در ذهنم حک شد: این ایده که مردمی که خیابان‌ها را می‌گیرند، می‌توانند همان مردمی باشند که فردای در راه را می‌سازند.
حالا که به آن روزها فکر می‌کنم، از خود می‌پرسم آیا همین نبود که صاحبان قدرت را بیش از هر چیز می‌ترساند؟ نه فقط تغییری که مردم خواستارش بودند، بلکه اینکه به قدرت خودشان برای سازماندهی پی برده بودند، آن هم بی‌آن‌که منتظر کسب تکلیف و اجازه از بالا بمانند: قدرتی برای شبکه‌سازی، مراقبت کردن، محافظت از محله‌شان و تخیل بدیلی سیاسی از پایین.
و شاید همین است که جنبش‌های مردمی را برای نظام‌های متکی بر تمرکز قدرت، تا این اندازه خطرناک و تهدیدآمیز می‌کند. تو می‌توانی اعتراضات را سرکوب کنی. می‌توانی رهبرانشان را دستگیر کنی. می‌توانی دولتی را ساقط کنی. اما وقتی مردم دیگر فهمیده‌اند که در کنار هم قدرتی دارند، چه می‌کنی؟
آن وقت بود که کودتای سال ۲۰۲۱ از راه رسید.
اما کودتا هم نتوانست آن‌چه را در ۲۰۱۹ رخ داده بود، پاک کند. اگر هم چیزی رخ داد، جزم‌تر شدن عزم بسیاری از مردم به مقاومت بود. خیابان‌ها دوباره پر شدند. سازماندهی ادامه یافت. زبان مقاومت تغییر کرد، اما باور به اینکه سودان دیگری ممکن است، از میان نرفت.
آن‌وقت بود که جنگ از راه رسید.
در هفته‌های اول جنگ در آوریل ۲۰۲۳، زمان معنایش را از دست داد. تمام زندگی‌مان حول بقا می‌چرخید.
چشم به راه آب می‌ماندیم، آبی که فقط زمانی کوتاه پیش از سحر وصل می‌شد. من و مادرم روی کاغذی که با دست کشیده بودیم، منچ بازی می‌کردیم تا ساعت‌های بی‌پایان بگذرند. هروقت برق می‌آمد، هر کار دیگری متوقف می‌شد. می‌دویدیم گوشی‌هایمان را شارژ کنیم، پیغام‌ها را بالا بیاوریم و بفهمیم چه کسی توانسته از خارطوم فرار کند و چه کسی هنوز آن‌جا گیر افتاده و چه کسی برای همیشه از صفحهٔ گوشی‌هایمان محو شده است.
همین لحظات کوتاه تنها پل ارتباطی ما با جهان بیرون شده بود.
جایی در میان انتظار برای وصل شدن آب و تاس انداختن روی صفحهٔ منچ دست‌ساز و جستجو برای یافتن نام آدم‌هایی که به اینترنت وصل بودند، سوالی در ذهنم نشست و دیگر رهایم نکرد: چطور کارمان به اینجا کشید؟
اول گمان می‌کردم سوالم این است که چطور کار به جنگ کشید. اما من که ناظری بیرونی نبودم، سال‌ها در این میدان بودم، سازماندهی کرده بودم، گوش سپرده بودم و واقعیت‌های سودان را با گوشت و پوست خود لمس کرده بودم. اما بازهم بسیاری از اتفاقات با عقلم جور درنمی‌آمد. هرچه بیشتر در تاریخی که گمان می‌کردم می‌دانم، در پی قطعات گمشدهٔ پازل می‌گشتم، بیشتر می‌فهمیدم که سوالات دیگری دارم.
چطور یک نیروی شبه‌نظامی آن‌قدر قدرت گرفت که بتواند علیه ارتش ملی سودان جنگ راه بیاندازد؟ چرا قصهٔ این جنگ طوری گفته می‌شود که گویی یک طرف نمایندهٔ ملت است و طرف دیگر فقط خطری برای همین ملت؟ و چرا ما دیگر نمی‌پرسیم هر دو طرف این جنگ چه بر سر مردمی آورده‌اند که مدعی نمایندگی‌شان هستند؟
هر مقاله‌ای که می‌خواندم به سوالی پاسخ می‌داد، اما سوال دیگری خلق می‌کرد. روشن بود که این قصه از آوریل ۲۰۲۳ شروع نشده بود و ریشه‌اش به سال‌ها پیش بازمی‌گشت.
پدرم زمانی جمله‌ای را برایم نقل کرد که معمولاً منسوب به امام شافعی است:
«نظر من درست است اما احتمال خطا در آن هست و نظر دیگران خطاست، اما احتمال درستی در آن وجود دارد».
پدرم می‌گفت درست از لحظه‌ای که کسی باور کند نظر خودش تنها حقیقت است، دیکتاتوری آغاز می‌شود.
سودان دیکتاتوری‌ها را خوب می‌شناسد. یکی‌شان عمر البشیر بود که در کودتای نظامی ۱۹۸۹ قدرت را قبضه کرد. در دوران حکومتش، از شبه‌نظامیان «جنجوید» برای جنگ با گروه‌های شورشی در دارفور استفاده شد. همین نیروها به مرور زمان دگردیسی یافتند و بدل به سازمانی شدند که بعدها «نیروهای پشتیبانی سریع» (RSF) نام گرفت.
اما حتی این تاریخ هم پاسخ کاملی به سوالم نمی‌داد. توقع داشتم جواب‌ها را در داخل سودان پیدا کنم، اما هر سر نخی را که پی می‌گرفتم، گویی به جای دیگری بیرون از سودان می‌رسید. هرچه عمیق‌تر می‌خواندم، پای اروپا بیشتر به قصه‌ای باز می‌شد که همیشه باور داشتم فقط از آن سودان است. من که پی سیاست‌های مهاجرتی اروپا نمی‌گشتم، اما این سیاست‌ها مدام از دل قصه بیرون می‌آمدند.
این‌طور بود که به پیمانی برخوردم به نام «فرآیند خارطوم» که با عنوان «ابتکار مسیر مهاجرتی اتحادیهٔ اروپا و شاخ آفریقا» هم شناخته می‌شود؛ گفتگویی سیاسی که در سال ۲۰۱۴ میان دولت‌های اروپایی و آفریقایی به راه افتاد تا در زمینهٔ مهاجرت در مسیر میان شاخ آفریقا و اروپا با هم همکاری کنند.
آن‌چه در پی این فرآیند آمد، سرمایه‌گذاری روزافزون اروپا برای مدیریت مهاجرت در سودان بود. در قالب برنامه‌هایی همچون «مدیریت بهتر مهاجرت»، بودجه‌های اروپایی خرج ظرفیت‌سازی، آموزش، تبادل اطلاعات، تفحص دربارهٔ قاچاق انسان و تقویت مدیریت مرزها شد. سودان برای اروپا اهمیت یافته بود، نه فقط چون مردمش آن را ترک می‌کردند، بلکه به این خاطر که مسیر عبور دیگر مهاجران هم شده بود.
و درست از همین‌جا داستان تلخ و آزاردهنده شد.
کسانی که اروپا از آنان می‌خواست در کنترل مرزهایش کمک کنند، در یک دستگاه امنیتی بی‌طرف کار نمی‌کردند. آن‌ها بخشی از دستگاه امنیتی حکومتی بودند که کارنامه‌ای طولانی در خشونت و سرکوب داشت. خود «نیروهای پشتیبانی سریع» در امتداد مرزهای سودان مستقر شده بودند تا جلوی مهاجرت‌های غیرقانونی را بگیرند و با قاچاق مقابله کنند. سیاست‌گذاران اروپایی هم از خطرات این کار آگاه بودند. نمایندگان پارلمان اروپا در همان سال ۲۰۱۶ هم رسماً پرسیده بودند که در عین همکاری‌های مهاجرتی اتحادیهٔ اروپا، چطور می‌توان مانع از آن شد که تجهیزات و آموزش‌های مدنظر برای کنترل مرزها، به سوی سرکوب داخلی معطوف نشوند؟
اتحادیهٔ اروپا بارها تأکید کرده که بودجه‌ای به نیروهای پشتیبانی سریع نداده است. چنین تمایزی البته مهم است و من هم مدعی نیستم که اروپا این نیروها را به وجود آورده است. اما کم‌کم سوال دیگری در ذهنم شکل گرفت: وقتی میل به دور نگه داشتن مهاجران از مرزهای اروپا، یک دستگاه امنیتی خشن را بدل به شریکی بین‌المللی می‌کند، چه نتیجه‌ای به بار می‌آید؟ وقتی با دولت‌هایی که ابایی از به‌کارگیری خشونت علیه مردم خود ندارند، همچون شرکایی به‌هر‌حال لازم رفتار می‌شود، فقط به این خاطر که می‌توانند جلوی رفتوآمد انسان‌ها را بگیرند، چه عاقبتی توقع می‌رود؟
وقتی به کارنامهٔ عمر البشیر نگاه کردم، چشم‌پوشی از این واقعیت دشوارتر هم شد. دیوان کیفری بین‌المللی حکم جلب او را به اتهام‌هایی از جمله نسل‌کشی صادر کرده بود، اما همکاری اروپا با سودان همچنان ادامه داشت. توقف مهاجرت از چه زمان آن‌قدر مهم شد که همکاری با رژیمی متهم به نسل‌کشی را قابل‌قبول جلوه داد؟
من نمی‌گویم سیاست‌های مهاجرتی به تنهایی دستگاه امنیتی سودان را سرپا نگه داشته بود، اما کنترل مهاجرت تنها نمونه‌ای است از اینکه چطور بازیگران بین‌المللی با نهادهای امنیتی سودان وارد تعامل می‌شوند، به آن‌ها توانایی می‌دهند و مشروعیت می‌بخشند و در نتیجه به ایجاد شرایطی کمک می‌کنند که دست آخر این جنگ را ممکن ساخت. نخبگان سیاسی و نظامی سودان هم قطعاً مسئولیت‌های خود را بر دوش دارند، اما آن‌ها جدا از این نظام بین‌المللی کار نمی‌کردند، نظامی که قدرت گرفتن آنان را ممکن کرد.
بعید است قدرت فقط با یک برگهٔ چک، یک توافق‌نامه یا با حمایت یک دولت خارجی ساخته شود. گاه قدرت طی سال‌ها روابط سیاسی ساخته می‌شود که بازیگران خاصی را قدرتمندتر، مشروع‌تر و به دردبخورتر برای جهان خارج می‌کند. من فکر می‌کردم دارم دربارهٔ سودان تحقیق می‌کنم. آن زمان هنوز خبر نداشتم دارم پی می‌برم که چطور تصمیماتی که فرسنگ‌ها دورتر از مرزهای سودان گرفته شده بودند، بخشی از شرایطی شدند که وقوع این جنگ را ممکن کرد.
سرانجام از مرز گذشتم، به مصر وارد شدم.
جادهٔ خروجی سودان پر از ایست‌های بازرسی بود. در بعضی‌ها نیروهای پشتیبانی سریع مستقر بودند و در بعضی دیگر، ارتش. چهره‌ها و یونیفرم‌ها عوض می‌شد، اما احساس من نه. در هیچ‌کدام از این ایست‌های بازرسی احساس امنیت نمی‌کردم.
احساسم به این خاطر نبود که باور داشتم این دو نیرو یکی هستند. نبودند. نیروهای مسلح سودان نهادی ملی است و می‌دانم که بدون ارتش ملی، سودانی در آینده ممکن نخواهد بود. اما در آن لحظه، نمی‌توانستم خود را راضی کنم که میان این دو طرف یکی را انتخاب کنم، چون انتخاب هر طرف برایم به معنای پذیرش جنگی بود که باور نداشتم باید آیندهٔ سودان را رقم بزند.
مسلماً نمی‌خواستم نیروهای پشتیبانی سریع بر سودان حکومت کنند. همان‌طور که نمی‌خواستم سودان دوباره در چنگال حکومت نظامی گرفتار شود. چیز دیگری می‌خواستم. من سودانی را می‌خواستم که امکانش را در سال ۲۰۱۹ دیده بودم: سودانی که در آن غیرنظامیان بتوانند سرنوشت خود را تعیین کنند، جایی که مردم بتوانند خود را سازمان دهند، در برابر حکومت نظامی مقاومت کنند و باور داشته باشند که کشور متعلق به خود آنان است.
آن وقت از مرز گذشتم.
باور داشتم به جای امنی رسیده‌ام، اما در عوض خود را رویارو با محبس دیگری یافتم.
پیش از جنگ هیچ‌گاه رویای ترک سودان را در سر نداشتم. بسیاری از هم‌سن‌وسال‌هایم داشتند. از بورسیهٔ تحصیلی حرف می‌زدند، از کار در خارج و فرصت‌های بهتر در کشورهای دیگر. می‌فهمیدم چرا. سودان هیچوقت جای راحتی برای ساختن آینده نبود. اما من هیچوقت شریک این رویا نبودم.
من می‌خواستم بمانم. می‌خواستم در همان خاک ریشه بدوانم.
«خانه» برای من هیچوقت یک چاردیواری نبود. تنها جایی بود که احساس تعلق نیاز به توضیح نداشت. لازم نبود به دستش بیاورم. لازم نبود ثابت کنم لیاقت آن‌جا بودن را دارم. می‌توانستم شکست بخورم، از نو شروع کنم، نظرم را عوض کنم و همچنان بدانم که به آن‌جا تعلق دارم. آن موقع نمی‌دانستم که خود تعلق هم می‌تواند امری سیاسی باشد.
عبور از مرز فقط از دست دادن یک کشور نبود، از دست دادن همان تعلق بی‌تکلف بود. دیگر در محاصرهٔ گلوله‌باران و ایست‌های بازرسی نبودم، اما حالا در محاصرهٔ ویزا، شروط اقامت، آب رفتن فرصت‌های رفتوآمد و این آگاهی بودم که آینده‌ام وابسته به تصمیماتی است که در پایتخت‌هایی دوردست گرفته می‌شود. برای نخستین‌بار فهمیدم که سیاست‌های مهاجرتی نه به شکل اسناد و مدارک، بلکه به شکل محدودیت‌هایی تجربه می‌شود که بر زندگی‌های عادی تحمیل می‌گردند.
اوایل کلمه‌ای برای بیان احساسم پیدا نمی‌کردم. فقط می‌دانستم که چیزی عوض شده است.
چند سال قبل از جنگ، پروازم در مصر توقفی داشت. برای چند ساعت از فرودگاه بیرون زدم، در شهر پرسه زدم، چیزهایی خریدم و به موقع برای پرواز بعدی برگشتم. در کمتر از ۱۰ دقیقه وارد کشور شده بودم. هیچ‌کس نپرسید چقدر قصد دارم بمانم. هیچ‌کس بازخواستم نکرد که چرا آن‌جا هستم. اما بعد از جنگ، همان مرز دیگر تقریباً قابل شناختن نبود.
گرفتن مجوز اقامت، یک هفتهٔ تمام دوندگی هرروزه داشت. هر روز صبح پیش از سحر بیدار می‌شدم و به صدها سودانی دیگری می‌پیوستم که قبل از من بیرون ادارهٔ مهاجرت منتظر بودند. حدود چهار صبح می‌رسیدیم و اغلب تا عصر دیروقت می‌ماندیم، فقط برای اینکه در نهایت بگویند فردا برگردید و از اول شروع کنید.
آن‌چه بیش از همه متأثرم کرد، همان چیزی بود که منتظرش بودیم. نه شهروندی، نه حمایت دائمی و نه حتی آزادی رفتوآمد. ما چشم‌به‌راه تکه‌کاغذی بودیم که اجازه بدهد بدون وحشت از یک آوارگی اجباری دیگر، همان‌جا بمانیم. مدرکی که اجازه بدهد یک خط تلفن فعال داشته باشیم تا دوباره ما را به خانواده‌هایمان که در کشورهای مختلف پراکنده شده بودند وصل کند، چشم‌به‌راه فرصتی برای اینکه فقط چند ماه دیگر به شکل قانونی وجود داشته باشیم.
حتی پس از آن‌که مدرک را گرفتم، هیچوقت بدون اینکه چند بار کیفم را بگردم و مطمئن شوم گذرنامه‌ام آن‌جاست، از خانه بیرون نرفتم. اگر جا می‌ماند چه؟ اگر در خیابان نگهم می‌داشتند چه؟ اگر نبود یک تکه‌کاغذ کافی بود تا دوباره از ریشه کنده و آواره شوم چه؟ آن‌وقت بود که چیزی را فهمیدم که قبلاً هرگز به آن فکر نکرده بودم: رد شدن از مرز همیشه به آوارگی پایان نمی‌دهد، گاهی فقط شکلش را عوض می‌کند.
مردم سودان نسل‌‌اندرنسل با صمیمیتی که بازتاب تاریخ طولانی پیوند دو کشور بود، میان سودان و مصر رفتوآمد می‌کردند. اما یک‌باره با الفاظ دیگری دربارهٔ ما حرف می‌زدند: آمار و ارقام، سهمیه‌ها، امنیت، مدیریت مهاجرت. جایی در میانهٔ راه، من دیگر همسایه نبودم. شده بودم یک مهاجر، یک پناهنده، یک سربار بالقوه.
بحث‌وگفتگوهای دوروبرمان روزبه‌روز بیشتر حول فشار بر بازار کار، فشار بر مسکن و فشار بر خدمات عمومی می‌چرخید. با خود فکر کردم آدم چقدر زود می‌تواند بدل به یک «معضل» شود، فقط به این خاطر که از مرزی گذشته که اصلاً از همان اول هم نمی‌خواست از آن بگذرد.
می‌خواهم در این نقطه منصف باشم. داستانم دربارهٔ مصری نیست که مردم سودان را پس زد. تجربه‌ام در مصر با مهربانی، سخاوت و مردمی میهمان‌نواز همراه بود. غالب مردم عادی مصر در حالی که با دشواری‌های اقتصادی خود کلنجار می‌رفتند، به غریبه‌ها هم شفقت داشتند. داستان بزرگ‌تر از مصر است و درست همین‌جا بود که تجربهٔ شخصی‌ام دوباره مرا به همان سوالی رساند که در خارطوم از خود می‌پرسیدم: چطور کارمان به اینجا کشید؟
هرچه بیشتر کوشیدم بفهمم چرا آوارگی هنوز هم حس حبس می‌دهد، بیشتر خود را مشغول خواندن دوباره دربارهٔ سیاست‌های مهاجرتی و رابطهٔ میان اروپا و کشورهایی چون مصر، سودان، لیبی و نیجر می‌یافتم.
آن‌وقت بود که به اصطلاحی برخوردم که قبلاً هیچوقت به گوشم نخورده بود: «برون‌سپاری مرزها».
برون‌سپاری مرزها در ساده‌ترین معنا یعنی انتقال کنترل مهاجرت به خارج مرزهای خود یک کشور. دولت‌های اروپایی دیگر به جای آن‌که فقط در مرزهای خودشان جلوی مهاجرت را بگیرند، سرمایه‌گذاری روزافزونی می‌کنند تا از طریق شراکت با کشورهایی که آدم‌ها مدت‌ها پیش از رسیدن به اروپا از آن‌ها عبور می‌کنند، زودتر جلوی مهاجرت را بگیرند. تازه فهمیدم مرز اروپا دیگر از مدیترانه شروع نمی‌شود. از جاهایی مثل خارطوم شروع می‌شود، از دل قاهره می‌گذرد و در امتداد بیابان‌ها، ایست‌های بازرسی، دفاتر ویزا و صف‌های اقامت کشیده می‌شود.
آن‌چه بیش از همه متعجبم کرد این بود که این سیاست‌ها فقط به سفر آدم‌هایی شکل نمی‌داد که امید داشتند به اروپا برسند، بلکه زندگی آدم‌هایی مثل من را هم زیرورو کرده بود، آدم‌هایی که اصلاً قصد نداشتند به اروپا بروند. من از یک جنگ گریخته بودم تا فقط بفهمم حالا در نظام سیاسی دیگری گرفتارم که بی‌سروصدا تعیین می‌کرد کجا می‌توانم بروم، چقدر می‌توانم بمانم و آیا می‌توانم دوباره سروسامان بگیرم یا نه؟
هرچه بیشتر یاد می‌گرفتم، سروکلهٔ مفهوم دیگری هم در کنار برون‌سپاری مرزها پیدا می‌شد: «امنیتی‌سازی مهاجرت». مهاجرت روزبه‌روز بیشتر نه تجربه‌ای انسانی، که به عنوان معضلی امنیتی مورد بحث قرار می‌گرفت. پناهندگان بدل به آمار شدند، مهاجران بدل به خطر. حرکت و رفتوآمد چیزی شد که باید مهارش می‌کردند. مدام با خود فکر می‌کردم چه اتفاقی می‌افتد که آدم‌ها تو را اول در قالب یک برچسب و دسته‌بندی می‌بینند و تازه بعد، اگر اصلاً نوبتی به آن برسد، به چشم یک انسان؟
نمی‌شد طنز تلخ ماجرا را نادیده گرفت. همان سیاست‌هایی که برای مدیریت مهاجرت طراحی شده بودند، خود بخشی از قصه‌ای شدند که در وهلهٔ نخست بسیاری از ما را از خانه و کاشانه‌مان آواره کرد. بی‌آن‌که اصلاً قصدی داشته باشم، دنبال سیاست در سودان رفته بودم، اما سر از مطالعهٔ سیاست مرزها درآوردم. سال‌ها باور داشتم برای فهمیدن سودان، باید سیاست سودان را فهمید. جنگ چیز دیگری یادم داد. برای اینکه بفهمم چرا در خانه‌ام در خارطوم گیر افتاده‌ام، باید تصمیماتی را می‌فهمیدم که فرسنگ‌ها دورتر از سودان گرفته شده بودند. برای اینکه بفهمم چرا پس از عبور از مرز دوباره حس می‌کردم گیر افتاده‌ام، باید سیاست‌های مهاجرتی را می‌فهمیدم که فرسنگ‌ها آن‌سوتر از مصر طراحی شده بودند.
هرچه بیشتر نگاه کردم، بیشتر فهمیدم که سیاست مهاجرتی فقط یک سر نخ از این کلاف درهم‌پیچیده است: جنگ سودان را معمولاً «جنگ داخلی» یا «بحران انسانی» توصیف می‌کنند. من با هر دو توصیف مشکل دارم. جنگ داخلی خواندنش، درگیری را امری درونی جلوه می‌دهد، گویی آیندهٔ سودان فقط به دست دو نیروی مسلحی رقم می‌خورد که روی خاکش می‌جنگند. اما این جنگ نیابتی هم هست: جنگی که بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی سرپا نگهش داشته‌اند، بازیگرانی که منافعشان را از طریق خاک، منابع و نیروهای مسلح سودان پیش می‌برند. میدان جنگ در سودان است، اما شرایط و بسترش فقط در داخل سودان نیست.
اما باز هم خطر توصیف وضعیت سودان صرفاً از منظر بازیگران خارجی این است که مردم سودان به کلی از این روایت سیاسی محو شوند. چرا که آن‌چه امروز در میان است، تنها این نیست که کدام نیروی مسلح پیروز می‌شود یا کدام قدرت خارجی نفوذ بیشتری به دست می‌آورد. مردمی که در سال ۲۰۱۹ خیابان‌ها را گرفتند، فقط نمی‌جنگیدند تا حاکمی را بردارند و حاکم دیگری جایش بنشانند. می‌جنگیدند تا چرخه‌ای را بشکنند: چرخه‌ای که قدرت نظامی بارها و بارها در سیاست مدنی‌اش وقفه می‌اندازد، دولت را به دست می‌گیرد و به جای مردم، برای آیندهٔ کشور تصمیم می‌گیرد.
به همین خاطر است که با این ایده مشکل دارم که ماجرا صرفاً جنگی میان دو ژنرال است. پس تکلیف مردم سودان که هیچ‌کدام را نمی‌خواستند چه می‌شود؟ تکلیف سودانی که می‌خواستند بسازند چه می‌شود؟ سودانی که غیرنظامیان اداره‌اش کنند. سودانی که در آن حاکمیت ملی معنایی فراتر از توانایی نهادهای مسلح برای کنترل سرزمین داشته باشد. سودانی که در آن مردمی که دهه‌ها در گوششان خوانده بودند سیاست کار ژنرال‌هاست، کشف کرده بودند که سیاست می‌تواند متعلق به خودشان هم باشد. جنگ فقط جان‌ها را تباه نمی‌کند، بلکه امکان شکستن این چرخه را هم نابود می‌کند.
وقتی سودان را «بزرگ‌ترین بحران انسانی جهان» می‌نامند، طبیعتاً تمرکزها به سمت کمک‌های بشردوستانه، آوارگی، ناامنی غذایی و امدادرسانی اضطراری می‌رود. باید به این واقعیت‌ها توجه کرد. اما زبان بشردوستانه می‌تواند تاریخ را هم تخت و بی‌معنا کند. می‌تواند جنگ را طوری جلوه دهد که گویی خودبه‌خود فوران کرده، گسسته از انتخاب‌های سیاسی، شراکت‌های بین‌المللی، منافع اقتصادی و کشمکش‌های قدرت در منطقه که به شکل‌گیری‌اش کمک کرده‌اند.
این زبان می‌تواند سوال را از اینکه «چرا درگیر جنگیم و چطور متوقفش کنیم؟» تغییر دهد به اینکه «چطور کماکان به پیامدهای جنگ پاسخ دهیم؟» و در این تمایز خطری نهفته است. چرا که اگر فقط پیامدهای انسانی را مدیریت کنیم، شاید کارمان به مدیریت جنگی بی‌پایان بکشد.
جنگ‌ها خودبه‌خود رخ نمی‌دهند، ساخته می‌شوند. گاه به کمک سلاح‌ها ساخته می‌شوند، گاه با پول. گاه با توافق‌نامه‌های دیپلماتیکی که سال‌ها پیش از شلیک نخستین گلوله امضا شده‌اند. گاه با سیاست‌های مهاجرتی که به هر قیمتی برای حفظ ثبات پاداش می‌دهند، حتی وقتی که بهای ثبات قدرت دادن به کسانی باشد که ابایی از به‌کارگیری خشونت ندارند.
معنای این حرف‌ها آن نیست که مردم سودان قربانیان منفعل تصمیماتی هستند که جای دیگری گرفته شده است. سودان تاریخ سیاسی خودش را دارد، بازیگران خودش و مسئولیت‌های خودش را. اما سر باز زدن از نگریستن به ورای سودان، یعنی سر باز زدن از دیدن تصویر کامل. هرچه بیشتر در پی پاسخ گشتم، پای کشورهای بیشتری به قصه باز شد. هر کدام سر نخ دیگری را عیان می‌کرد که سودان را به چشم‌انداز سیاسی بسیار بزرگ‌تری وصل می‌ساخت.
و سرانجام فهمیدم چرا سوالی که در خانهٔ بی‌برق و تاریکم در خارطوم از خود پرسیده بودم: «چطور کارمان به اینجا کشید؟»، هرگز نمی‌توانست فقط با نگاه کردن به سودان پاسخی بیابد.
سال‌ها با این باور سر کردم که سیاست چیزی است که می‌توانم انتخاب کنم درباره‌اش حرف نزنم. حالا می‌فهمم که سیاست هیچ‌گاه چیزی نبوده که من بیرون از آن ایستاده باشم. سیاست بود که به کشوری که خانه‌ام می‌نامیدمش شکل داد، به جنگی که مرا مجبور به ترکش کرد و به مرزهایی که پس از آن پیش رویم قرار گرفت.
شاید همهٔ این‌ها هم بخش دیگری از همان چیزی بود که تمام مدت در پی‌اش بودم. نه فقط اینکه کار سودان چطور به جنگ کشید، بلکه اینکه قصهٔ خود سودان چطور روایت می‌شود. اینکه چه چیزی را برای به یاد آوردن انتخاب می‌کنیم، چه چیزی را از قلم می‌اندازیم و تصمیم می‌گیریم صدای چه کسانی را بشنویم، همه انتخاب‌هایی سیاسی است.
وقتی ۱۵ساله بودم، مادرم به من گفت سیاست همان چیزی است که پیرمردها و پیرزن‌ها درباره‌اش حرف می‌زنند. می‌خواست مرا از عواقب حرف زدن در امان نگه دارد. اما شاید آن‌چه بد فهمیده بودم همین بود. سیاست هیچوقت چیزی نبود که آدم‌ها فقط درباره‌اش حرف می‌زنند. چیزی بود که تعیین می‌کرد چه کسی می‌تواند حرف بزند، چه کسی می‌تواند تعلق داشته باشد، چه کسی می‌تواند جابه‌جا شود، چه کسی می‌تواند بماند و در نهایت چه کسی می‌تواند تصمیم بگیرد که قرار است فردای سودان چه باشد.
من سیاسی شدم، نه به این سبب که سیاست را انتخاب کردم، بلکه به این سبب که جنگ بیرون ماندن از سیاست را ناممکن می‌کند. هیچ دختری نمی‌تواند در جنگ اهل سیاست نباشد. در جنگ دختر غیرسیاسی وجود ندارد، فقط دخترانی هستند که دیرتر یا زودتر کشف می‌کنند که سیاست از همان روز اول در حال شکل دادن به زندگی‌‌‌شان بوده است.
مأخذ:
https://africasacountry.com/2026/11/there-are-no-apolitical-girls-in-war