سهم مردم در مسوولیت اجتماعی کجاست؟
آیین‌نامه مسوولیت اجتماعی شرکت‌های دولتی بر جبران آسیب و شفافیت تأکید دارد، اما مشارکت جوامع محلی در تعیین اولویت هزینه‌ها و ارزیابی نتایج همچنان اهمیت تعیین‌کننده دارد
منابع مسوولیت اجتماعی شرکت‌ها قرار است به بهبود زندگی مردم و حفاظت از محیط‌زیست کمک کنند؛ اما مسئله فقط میزان اعتبار نیست، بلکه این است که چه کسانی درباره محل هزینه‌کرد آن تصمیم می‌گیرند و مردم مناطق میزبان صنعت چه سهمی در این تصمیم‌ها دارند. گزارش «پیام ما» با بررسی آیین‌نامه مسئولیت اجتماعی شرکت‌های تحت مدیریت دولت، بر ضرورت شفافیت مالی، جبران آسیب‌های ناشی از فعالیت بنگاه‌ها و مشارکت واقعی جوامع محلی تأکید می‌کند. بخشی‌از گزارش روزنامه پیام ما را در این‌باره می‌خوانید.
جبران خسارت پیش از اجرای پروژه‌های عام‌المنفعه
آیین‌نامه مسئولیت اجتماعی شرکت‌های تحت مدیریت دولت، مصوب تیر ۱۴۰۴، مسئولیت اجتماعی را در ارتباط با پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و محیطی فعالیت بنگاه‌ها تعریف می‌کند. مطابق ماده دوم این آیین‌نامه، پاسخ‌گویی در برابر پیامدهای منفی فعالیت شرکت، جبران خسارت و جلوگیری از تکرار آسیب باید بر سایر زمینه‌های هزینه‌کرد مقدم باشد.
این اولویت اهمیت ویژه‌ای برای مناطقی دارد که ساکنان آنها با آثار فعالیت صنایع بر منابع آب، سلامت یا محیط‌زیست مواجه‌اند. ساخت مدرسه یا اجرای پروژه‌های خدماتی، هرچند می‌تواند به بهبود زندگی مردم کمک کند، جایگزین تعهد شرکت برای اصلاح و جبران آسیب‌های ناشی از فعالیت خود نیست.
بنابراین، ارزیابی مسئولیت اجتماعی باید دو موضوع را جداگانه بررسی کند: شرکت چه خدماتی به منطقه افزوده و برای پیشگیری از آسیب یا جبران خسارت‌های فعالیتش چه اقدامی انجام داده است؟
مدرسه‌سازی؛ اولویت یا جایگزین جبران خسارت؟
الحاقیه آیین‌نامه که در شهریور ۱۴۰۴ تصویب شد، مدرسه‌سازی و بازسازی و تجهیز مدارس مناطق محروم و نیازمند را در اولویت تخصیص اعتبارات قرار داده است. با این حال، اجرای این اولویت نیز به نیازسنجی و ارزیابی دقیق وابسته است.
ساخت مدرسه زمانی اثربخش است که محل آن متناسب با نیاز جمعیت انتخاب شود و منابع لازم برای تأمین معلم، تجهیزات و نگهداری ساختمان وجود داشته باشد. صرف اختصاص اعتبار و ساخت بنا، بدون تضمین امکان استفاده از آن، برای سنجش موفقیت پروژه کافی نیست.
از سوی دیگر، باید هزینه‌های توسعه خدمات عمومی از هزینه‌های اصلاح پیامدهای منفی فعالیت شرکت تفکیک شود تا روشن باشد هر اعتبار دقیقاً چه هدفی را دنبال می‌کند.
اعتبار ۱۰ هزار میلیارد تومانی زیر ذره‌بین
در خبری که ۱۵ مهر ۱۴۰۵ منتشر شد، به نقل از مدیرعامل شرکت ملی صنایع مس ایران، از تصویب اختصاص ۱۰ هزار میلیارد تومان به مسئولیت اجتماعی این شرکت خبر داده شد.
گزارش تأکید می‌کند که تصویب اعتبار الزاماً به معنای پرداخت آن یا تکمیل پروژه‌ها نیست. برای ارزیابی عملکرد، باید مشخص شود چه میزان از اعتبار تصویب‌شده به تعهد اجرایی تبدیل شده، چه مقدار پرداخت شده و کدام طرح‌ها به بهره‌برداری رسیده‌اند. سهم مناطق مختلف، جمعیت بهره‌مند و معیارهای انتخاب پروژه‌ها نیز باید روشن باشد.
محمد حسامی‌زاده، کارشناس انرژی، پیشنهاد می‌کند نیازهای چهار شهرستان جنوبی استان بوشهر، شامل عسلویه، کنگان، دیر و جم، در قالب نقشه‌ای جامع مشخص شود تا منابع مسئولیت اجتماعی شرکت‌های فعال در منطقه متناسب با نیازهای واقعی توزیع شوند. او همچنین بر مشارکت مردم در نیازسنجی، انتخاب پروژه، نظارت و ارزیابی نتیجه تأکید می‌کند.
شفافیت؛ فراتر از اعلام مبلغ
در مرداد ۱۴۰۵، مدیر نظارت بر ناشران سازمان بورس از ارسال نامه به ۲۲ ناشر برای شفاف‌سازی هزینه‌های مسئولیت اجتماعی خبر داد. اطلاعات درخواستی شامل هزینه‌های سال ۱۴۰۴، برنامه سال ۱۴۰۵، محل مصرف منابع، دلایل توجیهی، مشخصات دریافت‌کنندگان و وابستگی احتمالی آنها به شرکت بود.
مواد ۷ تا ۹ آیین‌نامه نیز گزارش‌دهی مالی، انتشار عمومی گزارش سالانه و ثبت فرایند انتخاب پروژه و پیمانکار را الزامی می‌کنند. ماده ۱۰، ارزیابی دوسالانه اثربخشی را به دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی غیروابسته واگذار کرده است.
با این حال، ارسال نامه یا انتشار نام و مبلغ پروژه‌ها به‌تنهایی شفافیت کامل ایجاد نمی‌کند. مردم باید بتوانند دلایل انتخاب یک طرح، نحوه تخصیص منابع و نتیجه نهایی آن را بررسی کنند. استقلال ارزیابان نیز به روش انتخاب آنها، نحوه تأمین هزینه پژوهش و دسترسی به اطلاعات وابسته است.
مردم باید در انتخاب اولویت‌ها نقش داشته باشند
نیازهای ساکنان مناطق صنعتی یکسان نیست. کارگران پیمانکاری، زنان، افراد دارای معلولیت و روستانشینان ممکن است با مسائل متفاوتی روبه‌رو باشند که در جلسات اداری یا تصمیم‌گیری‌های محدود به مدیران، به‌درستی دیده نشوند.
مشارکت محلی باید پیش از تصویب پروژه آغاز شود؛ یعنی مردم بتوانند نیازهای خود را مطرح کنند، در تعیین اولویت‌ها نقش داشته باشند و پس از تصمیم‌گیری نیز از دلایل انتخاب یا رد پیشنهادها مطلع شوند. در مرحله اجرا نیز باید امکان پیگیری اعتبار، بررسی پیشرفت طرح و سنجش میزان تحقق وعده‌ها وجود داشته باشد.
مسئولیت اجتماعی زمانی به بهبود زندگی مردم منجر می‌شود که منابع آن شفاف، هزینه‌کرد آن قابل ارزیابی و تصمیم‌گیری درباره آن با مشارکت واقعی جوامع محلی همراه باشد. در مناطق میزبان صنایع، سهم مردم را نباید فقط با تعداد مدرسه‌ها یا مبلغ اعتبار سنجید؛ جبران آسیب‌ها، دسترسی بهتر به خدمات و اثر ملموس پروژه‌ها بر کیفیت زندگی نیز معیارهای اصلی ارزیابی‌اند.