جنگ و آموزش مجازی علیه برابری آموزشی
گزارش وزارت رفاه از افت یادگیری، محدودیت دسترسی دیجیتال و فشار اقتصادی بر زنان سرپرست خانوار حکایت دارد
آموزش مجازی در دوران جنگ ۴۰روزه، برای بسیاری از خانواده‌ها جایگزینی کامل برای مدرسه نبود. بر اساس پیمایش وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی از حدود ۶۵۰۰ زن سرپرست خانوار تحت پوشش بهزیستی، ۵۹ درصد والدین کیفیت یادگیری فرزندانشان را ضعیف‌تر از آموزش حضوری ارزیابی کرده‌اند و ۹ درصد دانش‌آموزان به هیچ دستگاهی دسترسی منظم نداشته‌اند. هم‌زمان، ۳۶ درصد والدین کاهش ساعات کاری یا ترک شغل را تجربه کرده‌اند؛ وضعیتی که نشان می‌دهد هزینه تداوم آموزش در بحران، به‌طور نامتناسب بر دوش خانواده‌های کم‌برخوردار افتاده است. روزنامه دنیای اقتصاد در گزارشی به این فشار روزافزون پرداخته است که خلاصه‌ای از آن‌را می‌خوانید.
آموزش مجازی؛ دسترسی بدون یادگیری
در بهار ۱۴۰۵، حدود ۳۲ درصد کلاس‌های مجازی در بستر شاد برگزار شد، اما ۵۶ درصد دانش‌آموزان عمدتاً فایل و محتوای صوتی دریافت کردند و امکان حضور برخط نداشتند یا کلاس‌ها به‌صورت آنلاین برگزار نمی‌شد. تنها ۱۹ درصد والدین از برگزاری روزانه جلسات آنلاین خبر دادند و حدود ۵ درصد از دسترسی گاه‌به‌گاه به آموزش حضوری گفتند.
در چنین شرایطی، حضور اسمی در فرایند آموزش لزوماً به معنای یادگیری نیست. حدود ۳۸ درصد والدین گفته‌اند فرزندانشان عمدتاً درس‌ها را یاد نگرفته‌اند و ۵۹ درصد کیفیت یادگیری را پایین‌تر از دوره حضوری دانسته‌اند. این در حالی است که ۸۳ درصد والدین، کیفیت آموزش معلمان را متوسط به بالا ارزیابی کرده‌اند؛ موضوعی که نقش محدودیت‌های ارتباطی، زیرساخت دیجیتال و شرایط خانوادگی را برجسته می‌کند.
حدود ۶۵ درصد دانش‌آموزان برای شرکت در کلاس مجبور به استفاده از تلفن همراه والدین بوده‌اند. محدودیت دسترسی به دستگاه در سیستان‌وبلوچستان به ۲۷ درصد و در کهگیلویه‌وبویراحمد به ۲۰ درصد رسیده است. در مدارس استثنایی نیز مشارکت پایین‌تر بوده و زیرساخت آموزش مجازی برای کودکان دارای معلولیت یا اختلال، مشکلات بیشتری ایجاد کرده است.
انگیزه کمتر، خطر ترک تحصیل بیشتر
گزارش وزارت رفاه نشان می‌دهد ۵۶ درصد والدین از کاهش انگیزه تحصیلی فرزندانشان خبر داده‌اند و ۷۵ درصد، پیگیری مدرسه درباره غیبت یا افت تحصیلی را متوسط یا ضعیف ارزیابی کرده‌اند. هم‌زمان، اضطراب، تنش، پرخاشگری در محیط خانواده و بی‌نظمی از جمله علائم روانی‌ـ‌اجتماعی مشاهده‌شده در کودکان بوده است.
استفاده از تلفن همراه و تبلت برای سرگرمی نیز افزایش یافته و ۵۷ درصد والدین گفته‌اند استفاده فرزندانشان از این ابزارها به بیش از چهار ساعت رسیده است.
این وضعیت می‌تواند زنجیره‌ای از افت یادگیری، کاهش انگیزه، غیبت و گسست تحصیلی ایجاد کند؛ به‌ویژه در خانواده‌هایی که امکان نظارت مستمر بر آموزش فرزندان را ندارند. طبق گزارش، ۵۷ درصد کودکان بازمانده از تحصیل به سه دهک پایین درآمدی تعلق دارند؛ آماری که خطر تشدید نابرابری آموزشی را برجسته می‌کند.
مادران زیر بار آموزش و معیشت
آموزش غیرحضوری، بخش بزرگی از مسئولیت پیگیری درس‌ها را به خانواده‌ها منتقل کرده است. بر اساس پیمایش، ۳۶ درصد والدین ناچار به ترک شغل یا کاهش ساعات کاری شده‌اند، ۳۴ درصد خانواده‌ها افزایش هزینه‌ها و فشار اقتصادی را تجربه کرده‌اند و ۴۵ درصد مادران فرصت کار و فعالیت بیرون از خانه را از دست داده‌اند. برای نزدیک به ۳۰ درصد نیز فرصت رسیدگی به امور شخصی کاهش یافته است.
این فشار برای زنان سرپرست خانوار شدیدتر است؛ زیرا تأمین معاش و نظارت بر تحصیل فرزندان اغلب هم‌زمان بر عهده آنهاست و منابع مالی و شبکه حمایتی محدودتری دارند. در چنین شرایطی، آموزش مجازی فقط یک مسئله آموزشی نیست، بلکه می‌تواند اشتغال، درآمد و سلامت روانی خانواده را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
حمایت از آموزش، فراتر از اتصال اینترنت
گزارش وزارت رفاه بر ضرورت طراحی سیاستی چندبعدی برای تداوم آموزش در بحران تأکید می‌کند. بر این اساس، تعطیلی مدارس نباید به گزینه پیش‌فرض تبدیل شود و تصمیم درباره حضوری یا غیرحضوری بودن آموزش باید متناسب با سطح خطر در هر منطقه باشد. در صورت تعطیلی نیز، تأمین ابزار و اینترنت، پشتیبانی آموزشی و جبران بخشی از هزینه‌های تحمیل‌شده به خانواده‌ها ضروری است.
مدارس باید کاهش انگیزه، غیبت و افت تحصیلی را علائم هشدار برای احتمال ترک تحصیل بدانند و در کنار پیگیری آموزشی، حمایت روانی و مشاوره‌ای فراهم کنند. همچنین، ۶۷ درصد پاسخ‌دهندگان به دریافت پشتیبانی درسی، روانی و مشاوره تمایل نشان داده‌اند.
تداوم آموزش در بحران زمانی معنا دارد که به حضور اسمی دانش‌آموز در کلاس مجازی محدود نماند. کاهش نابرابری آموزشی مستلزم آن است که دولت و مدرسه بخشی از هزینه، زمان و مسئولیت آموزش را بر عهده بگیرند؛ به‌ویژه برای خانواده‌های کم‌درآمد و زنان سرپرست خانوار که در شرایط بحران، هم‌زمان با خطر افت تحصیلی فرزندان و فشار معیشتی روبه‌رو هستند.