از محاصره دریا تا گره بانکی
محدودیت‌های بانکی جدید، صادرات ایران به پاکستان را تهدید می‌کند؛ مسیری که با تشدید فشارهای دریایی، اهمیت بیشتری برای تجارت غیرنفتی کشور یافته است.
فشارهای اقتصادی بر ایران، از صادرات انرژی در مسیرهای دریایی تا مبادلات زمینی با کشورهای همسایه گسترش یافته است. الزام واردکنندگان پاکستانی به ارائه فرم الکترونیکی واردات از طریق شبکه بانکی، در شرایط تحریم بانک‌های ایران، تجارت دو کشور را با مانعی تازه روبه‌رو کرده است. هرچند مرز مشترک بسته نیست، تداوم این محدودیت‌ها می‌تواند صادرات ایران به پاکستان را عملاً متوقف کند؛ آن هم در شرایطی که دو کشور افزایش تجارت دوجانبه به ۱۰ میلیارد دلار را هدف‌گذاری کرده بودند. گزارش روزنامه دنیای اقتصاد کوشیده به این بحران جدی اقتصاد ایران بپردازد و خلاصه‌ای از آن را می‌خوانید.
هدف ۱۰ میلیارد دلاری زیر فشار
بر اساس آمار سازمان توسعه تجارت، ارزش مبادلات ایران و پاکستان در سال ۱۴۰۳ حدود ۳ میلیارد و ۱۲۹ میلیون دلار بود؛ از این میزان، ۲ میلیارد و ۴۲۳ میلیون دلار به صادرات ایران و ۷۰۶ میلیون دلار به واردات از پاکستان اختصاص داشت. پاکستان در آن سال پنجمین مقصد صادرات غیرنفتی ایران بود.
در سفر رئیس‌جمهور ایران به پاکستان در مرداد ۱۴۰۴، توسعه همکاری‌های اقتصادی و افزایش تجارت دوجانبه به ۱۰ میلیارد دلار در دستور کار قرار گرفت. در ماه‌های اخیر و هم‌زمان با محدودیت مسیرهای دریایی، مرزهای زمینی پاکستان و ظرفیت بنادر کراچی و گوادر نیز برای انتقال کالا و صادرات مجدد اهمیت بیشتری یافته‌اند.
پاکستان می‌توانست در تأمین کالاهای موردنیاز ایران و فراهم‌کردن مسیری برای حضور محصولات ایرانی در بازارهای دیگر نقش پررنگ‌تری داشته باشد؛ اما تشدید فشارهای اقتصادی و بانکی، استفاده از این ظرفیت را با ابهام روبه‌رو کرده است.
مرز باز، اما صادرات دشوار
پیمان سنندجی، رئیس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق بازرگانی تهران، می‌گوید مرز زمینی ایران و پاکستان بسته نیست، اما واردکنندگان پاکستانی باید برای محموله‌های وارداتی از ایران، فرم الکترونیکی مربوط را به شبکه بانکی خود ارائه کنند. تحریم بانک‌های ایرانی انجام این فرایند را دشوار کرده و مشکلاتی برای صادرکنندگان ایرانی و واردکنندگان پاکستانی به وجود آورده است.
به گفته او، واردات ایران از پاکستان همچنان امکان‌پذیر است؛ اما در صورت تداوم محدودیت‌های بانکی، صادرات ایران به این کشور ممکن است عملاً متوقف شود. سنندجی حل این مشکل را نیازمند پیگیری دیپلماتیک و تصمیم‌گیری در سطح کلان می‌داند.
در ماه‌های گذشته، گزارش‌هایی نیز از توقف طولانی کامیون‌ها در مرز پیشین و دریافت تعرفه‌های سنگین حمل بار منتشر شده بود؛ مسائلی که در کنار محدودیت‌های بانکی، هزینه و دشواری تجارت زمینی را افزایش می‌دهند.
زیرساخت حمل‌ونقل؛ مانع توسعه مبادلات
ولی‌الله افخمی‌راد، رئیس اسبق سازمان توسعه تجارت ایران، معتقد است پاکستان با وجود ظرفیت‌های بالقوه، هنوز نتوانسته جایگاه متناسبی در تجارت خارجی ایران پیدا کند. عمده صادرات ایران به این کشور شامل محصولات پتروشیمی و برخی مصالح ساختمانی است و واردات از پاکستان نیز در مقایسه با صادرات ایران محدودتر بوده است.
او با اشاره به ظرفیت مرز ریمدان در نزدیکی چابهار، توسعه ارتباطات تجاری را امکان‌پذیر می‌داند، اما محدودیت‌های حمل‌ونقل جاده‌ای و ریلی را مانعی جدی برای افزایش سریع مبادلات معرفی می‌کند. افخمی‌راد همچنین تأکید دارد که باید روشن شود اختلال‌های اخیر صرفاً ناشی از فشار تحریم‌هاست یا تغییر رویکرد پاکستان نیز در آن نقش دارد. به گفته او، تعیین موقتی یا بلندمدت بودن این محدودیت‌ها به بررسی بیشتر نیاز دارد.
فشار بر تجارت از دو مسیر
در کنار مشکلات تجارت زمینی، محاصره دریایی نیز صادرات نفت خام را مختل و انتقال محموله‌های انرژی را پرهزینه‌تر کرده است. با این حال، گزارش رویترز از خروج دست‌کم ۱۰ نفتکش حامل گاز مایع و سوخت جت ایران از منطقه از اواسط ژوئیه حکایت دارد. بخشی از این محموله‌ها از طریق انتقال کشتی‌به‌کشتی جابه‌جا شده‌اند؛ اما حجم این صادرات در مقایسه با صادرات معمول نفت خام ناچیز است و نمی‌تواند درآمدهای ازدست‌رفته را جبران کند.
تشدید محدودیت‌ها در دریا و دشوارترشدن مبادلات بانکی در مرزهای زمینی، انعطاف‌پذیری تجارت خارجی ایران را کاهش می‌دهد. حفظ بازار پاکستان و استفاده از مسیرهای جایگزین، به رفع موانع بانکی، تقویت زیرساخت‌های حمل‌ونقل و پیگیری دیپلماتیک وابسته است؛ در غیر این صورت، هدف تجارت ۱۰ میلیارد دلاری دو کشور بیش از پیش از دسترس دور خواهد شد.