بازآفرینی شهر بدون مردم
نادیده‌گرفتن شیوه زندگی ساکنان، بازآفرینی محله‌ها را به پروژه‌ای ساختمانی تقلیل می‌دهد
مساله اسلام‌آباد تهران فقط فرسودگی خانه‌ها و کمبود امکانات نیست؛ مسئله، نادیده‌گرفتن مردمی است که سال‌ها در این محله زندگی کرده‌اند و مناسبات اقتصادی و اجتماعی خود را بر پایه آن شکل داده‌اند. محمدکریم آسایش، فعال حوزه شهری، معتقد است غفلت از این واقعیت، بازآفرینی را از مسیر حل مسائل مردم به سمت منافع حاصل از ساخت‌وساز منحرف کرده است. خلاصه‌ای از یادداشتی در روزنامه دنیای اقتصاد را می‌خوانید.
شهر فقط ساختمان نیست
بازآفرینی شهری زمانی معنا پیدا می‌کند که زندگی ساکنان را بهتر کند، نه اینکه صرفاً چهره محله را تغییر دهد. با این حال، در بسیاری از مداخلات شهری، کیفیت زندگی با معیارهایی مانند شکل ساختمان‌ها، تراکم و نوسازی کالبدی سنجیده می‌شود؛ گویی با تخریب خانه‌های قدیمی و ساخت مجتمع‌های جدید، مسئله محله نیز حل خواهد شد.
در محله اسلام‌آباد تهران، خانه‌های کوچک، حیاط‌ها، تراس‌ها و فضاهای اشتراکی بخشی از شیوه زندگی ساکنان هستند. شاید این الگو از نگاه شهرسازی رسمی مطلوب به نظر نرسد، اما هرکدام از این فضاها کارکردی در زندگی روزمره مردم دارند. آسایش این شیوه زیست را نوعی زندگی «روستا‌شهری» توصیف می‌کند؛ الگویی که در آن روابط همسایگی، تعلق محلی و امکانات کوچک اما کاربردی، ادامه زندگی را برای ساکنان ممکن کرده‌اند.
نادیده‌گرفتن این کارکردها، به معنای نادیده‌گرفتن خود مردم است. خانه برای ساکن یک محله فقط مساحت و ارزش معاملاتی نیست؛ بخشی از شبکه روابط اجتماعی، معیشت و خاطرات اوست. بنابراین، تغییر کالبد محله بدون شناخت این پیوندها ممکن است به از میان رفتن همان ظرفیت‌هایی بینجامد که زندگی در آن محدوده را امکان‌پذیر کرده‌اند.
وقتی مطالعات کنار گذاشته می‌شوند
در دوره پیشین مدیریت شهری مطالعات گسترده‌ای درباره مداخله در اسلام‌آباد انجام شد. گفت‌وگو با ساکنان و کارشناسان، درجاسازی و مقاوم‌سازی خانه‌ها را به‌عنوان شیوه مناسب مداخله مطرح کرده بود. تنها خانه‌های محدودی که در حریم رودخانه قرار داشتند، نیازمند جابه‌جایی بودند؛ آن هم با امکان انتقال به محدوده‌ای در همان محله.
با این حال، انتخاب الگوی مجتمع‌سازی نشان می‌دهد که داشتن مطالعه و شناخت کارشناسی، به‌تنهایی برای اجرای سیاست درست کافی نیست. اگر نظر مردم و نتایج بررسی‌ها در تصمیم نهایی اثرگذار نباشند، مشارکت به تشریفاتی بی‌اثر تبدیل می‌شود و پروژه‌ای که با عنوان بازآفرینی پیش می‌رود، ممکن است بنیان‌های اجتماعی و زیستی محله را تضعیف کند.
البته حفظ محله به معنای چشم‌پوشی از خطرها و کمبودهای آن نیست. خانه‌های ناایمن باید مقاوم‌سازی شوند و موارد واقع در محدوده‌های پرخطر نیز نیازمند راه‌حل مناسب‌اند؛ اما این اقدامات باید با کمترین آسیب به روابط اجتماعی و امکان ماندن ساکنان انجام شوند.
اقتصاد ساخت‌وساز یا اقتصاد زندگی؟
یکی از ریشه‌های این وضعیت، وابستگی اقتصاد شهری به ساخت‌وساز است. هنگامی که ساخت ساختمان و افزایش ارزش زمین به معیار اصلی تصمیم‌گیری تبدیل شود، ابعاد اقتصادی و اجتماعی محله به حاشیه می‌روند. تعطیلی دفاتر توسعه محلی نیز نشانه‌ای از کم‌توجهی به ظرفیت‌ها و مسائل روزمره محلات است.
بازآفرینی پایدار به اقتصاد شهری متنوع و مولدی نیاز دارد که اشتغال، توانمندی ساکنان و برنامه‌های محلی را در نظر بگیرد. در چنین رویکردی، موفقیت پروژه نه با تعداد واحدهای ساخته‌شده، بلکه با بهبود کیفیت زندگی، حفظ پیوندهای اجتماعی و توانایی ساکنان برای ادامه زندگی در محله سنجیده می‌شود.
اسلام‌آباد یادآوری می‌کند که شهر را نمی‌توان صرفاً از روی نقشه و با محاسبه تراکم اداره کرد. بازآفرینی زمانی موفق است که مردم نه مانعی بر سر راه پروژه، بلکه صاحبان اصلی زندگی شهری شناخته شوند. بدون شناخت شیوه زیست ساکنان و مشارکت واقعی آنها، ممکن است ساختمان‌های تازه‌ای ساخته شوند، اما محله‌ای که قرار بود احیا شود، دیگر برای ساکنان قدیمی‌اش جایی نداشته باشد.