آب نیست، مجوز ساخت هست
ریشه بحران آب فراتر از کم‌بارشی و مصرف خانوار است و در شیوه حکمرانی، تمرکز جمعیت و وابستگی درآمد شهرداری به فروش تراکم ریشه دارد
تهران در حالی با کاهش ذخایر سدها و فشار بر منابع آب زیرزمینی روبه‌روست که همچنان جمعیت بیشتری می‌پذیرد و به ساخت‌وسازهای تازه ادامه می‌دهد. سخنرانان پنجمین نشست «شهر و آب» معتقدند بحران آب فقط از کمبود منابع ناشی نمی‌شود؛ بلکه تصمیم‌های توسعه‌ای، الگوی اداره آب و سازوکار درآمدی شهرداری‌ها نیز در شکل‌گیری آن نقش دارند. بخش‌هایی از گزارش خواندنی روزنامه پیام ما را در این‌باره می‌خوانید.
از کمبود آب تا فراموشی محدودیت‌ها
محمد بهشتی، معمار و پژوهشگر میراث فرهنگی، میان کمبود آب و «تشنگی» تفاوت می‌گذارد. به گفته او، ایران همواره سرزمینی کم‌آب بوده، اما جامعه در گذشته با این محدودیت سازگار شده بود؛ از قنات و نظام تقسیم حقابه تا معماری شهرهای کویری. او معتقد است با تغییر شیوه مدیریت آب، پرسش اصلی از چگونگی زندگی با منابع موجود به یافتن منابع تازه برای پاسخ‌گویی به تقاضای بیشتر تغییر کرده است؛ رویکردی که اتکا به چاه‌های عمیق، سدسازی و انتقال آب را افزایش داده است.
پروژه‌های بیشتر، نتیجه نامعلوم
حبیب جباری، جامعه‌شناس اقتصاد و توسعه، انتقاد کرد که نظام برنامه‌ریزی ایران بیشتر بر تعداد پروژه‌ها، سدها، خطوط انتقال و بودجه هزینه‌شده تمرکز دارد تا پیامدهای آنها. به گفته او، باید به‌جای شمارش طرح‌های اجراشده، تأثیر آنها بر آبخوان‌ها، سکونتگاه‌ها و امکان تداوم زندگی در مناطق مختلف سنجیده شود.
جباری دریاچه ارومیه را نمونه‌ای از تغییر جهت مسئله در طول زمان دانست: زمانی مهار پیشروی آب موضوع سیاست‌گذاری بود و بعدها عقب‌نشینی آب و خشک‌شدن دریاچه به بحران تبدیل شد. او پرسید اگر مسئله فقط کمبود آب است، چرا دهه‌ها سدسازی و افزایش برداشت نتوانسته‌اند بحران را برطرف کنند؟
صرفه‌جویی خانوار کافی نیست
عباس آخوندی، وزیر اسبق راه و شهرسازی، با اشاره به کاهش سرانه مصرف آب از حدود ۲۵۰ لیتر به ۱۸۰ لیتر گفت، با وجود صرفه‌جویی مصرف‌کنندگان، تهران همچنان با بحران منابع آب مواجه است. به اعتقاد او، در همان دوره‌ای که مصرف سرانه کاهش یافته، جمعیت شهر و تراکم ساختمانی افزایش پیدا کرده است.
آخوندی پرسش اصلی را این دانست که چرا سیاست‌گذاری بیشتر بر کاهش مصرف خانوار متمرکز بوده، اما ظرفیت واقعی شهر برای پذیرش جمعیت و فعالیت تازه کمتر مورد توجه قرار گرفته است. از نگاه او، هر پروانه ساختمانی در عمل تعهدی تازه برای تأمین آب، فاضلاب، برق و حمل‌ونقل ایجاد می‌کند؛ بنابراین، پیش از صدور مجوز باید ظرفیت منابع و زیرساخت‌ها مشخص باشد.
درآمد شهرداری و چرخه تراکم‌فروشی
آخوندی یکی از گره‌های توسعه تهران را به مدل درآمدی شهرداری مرتبط دانست. وقتی بخشی از درآمد شهر به صدور پروانه، ساخت‌وساز و فروش تراکم وابسته باشد، افزایش بارگذاری می‌تواند از منظر مالی جذاب به نظر برسد؛ اما هر واحد مسکونی تازه، مصرف‌کننده‌ای جدید و تعهدی بلندمدت برای زیرساخت‌ها ایجاد می‌کند.
او با اشاره به ساخت حدود ۲۴۰ هزار واحد مسکونی در شهرهای جدید پیرامون تهران گفت چنین حجمی از ساخت‌وساز می‌تواند ظرفیت اسکان جمعیتی در مقیاس حدود یک میلیون نفر ایجاد کند؛ ظرفیتی که تأمین آب آن را نمی‌توان جدا از تصمیم ساخت‌وساز بررسی کرد.
توسعه شهری باید با ظرفیت آب هماهنگ شود
آخوندی مسئله را در سه سطح ساختمان، شهر و سرزمین مطرح کرد. در سطح ساختمان، تفکیک آب شرب از سایر مصارف، بازچرخانی آب خاکستری و استفاده از آب باران می‌تواند بخشی از تقاضا را کاهش دهد. در سطح شهر نیز باید درباره سقف جمعیت و میزان بارگذاری متناسب با منابع آب تصمیم گرفت.
او همچنین از برداشت رایج از توسعه مبتنی بر حمل‌ونقل عمومی انتقاد کرد و گفت اگر ایجاد دسترسی به مترو صرفاً به افزایش تراکم و برج‌سازی در اطراف ایستگاه‌ها بینجامد، جمعیت بیشتری در شهری مستقر می‌شود که از پیش با محدودیت آب روبه‌روست. به باور او، شبکه ریلی می‌تواند به‌جای توجیه تراکم بیشتر، امکان تمرکززدایی و استقرار جمعیت در نقاط دیگر را فراهم کند.
سخنرانان نشست «شهر و آب» بر ضرورت تغییر نگاه به توسعه تأکید کردند: به‌جای آنکه پس از افزایش جمعیت و ساخت‌وساز به دنبال تأمین آب باشیم، باید ظرفیت منابع را مبنای تصمیم‌های شهری قرار دهیم. از این منظر، مدیریت بحران آب بدون بازنگری در الگوی رشد شهرها، نظام برنامه‌ریزی و وابستگی مالی شهرداری‌ها به تراکم‌فروشی، با محدودیت جدی روبه‌رو خواهد بود.