تورم صفر زیر ذره‌بین؛ وقتی نرخ‌های مصوب از بازار سبقت گرفت
بررسی طرح «تورم صفرِ» شهرداری تهران نشان می‌دهد که در برخی اقلام، قیمت‌های ارائه‌شده در این طرح بالاتر از متوسط قیمت در بازار است
در روزهایی که صحبت بر سر افزایش مبلغ کالابرگ الکترونیک داغ است و دولت از بررسی افزایش آن خبر داده است، شهرداری تهران قصد به صفر رساندن تورم برخی اقلام غذایی را دارد. این طرح با عنوان «تورم صفر» با عرضه ۱۲ قلم کالای اساسی شروع شده است. عنوان می‌شود که احتمال افزایش اقلام از ماه آینده وجود دارد. این طرح که با حمایت تمام قد شهردار عرضه شده، فاقد پیوست سیاست‌گذاری اجتماعی و منابع اعتباری مشخص است؛ برخلاف کالابرگ الکترونیک و یارانه‌های نقدی که دارای پشتوانه قانونی مستند به قوانین بودجه و برنامه‌های پنج ساله توسعه هستند.
با این وجود، «علیرضا زاکانی»، شهردار تهران قصد دارد که با بودجه‌ای که درباره مقدار آن صرفا گمانه‌زنی شده (۷ تا ۱۴ همت)، هزینه‌‌های ۱۲ قلم کالا (احتمال افزایش به 15 قلم) را تا پنجم فروردین 1405، در حد ابتدای مهر ماه ۱۴۰۵ نگه دارد. قاعدتا شهرداری تهران از حمایت‌های قانونی و امکانات مالی لازم برای هزینه‌‌کرد بودجه در جهت تامین کالاهای اساسی با محوریت مواد غذایی عمدتا پروتئینی (گیاهی و حیوانی) برخوردار است، اما دولت و شهرداری تهران می‌توانستند با همکاری یکدیگر و بر اساس سازوکارهایی چون ارائه تخفیف‌های بیشتر به دهک‌های پایین در فروشگاه‌های شهروند و میادین میوه و تره‌بار شهر تهران، مبالغ کالابرگ را افزایش دهند.
فرصت‌سوزی با عملکرد جزیره‌ای
در این بین، گرچه شهرداری‌ها مجاز نیستند اعتبارات و منابع بودجه‌ای خود را در اختیار طرح‌های ملی و تکالیف دولت قرار دهند، اما بدون ادغام اعتبارات شهرداری در مصارف عمومی کشور، این امکان وجود داشت و دارد که سقف بهره‌مندی اقشار کم‌درآمد شهر تهران از تخفیف‌های کالابرگ ملی افزایش یابد. به بیان‌دیگر، دولت و شهرداری تهران می‌توانند تخفیف‌های بیشتری را در طرح‌های حمایتی هدفمندتر، برای دهک‌های یک تا سه یا حداقل دو دهک اول، به واسطه‌ی تسلط شهرداری بر میادین میوه و تره‌بار و فروشگاه‌های شهروند و همچنین رابطه‌ی مالی دولت با فروشگاه‌های ارائه‌دهنده‌ی اقلام کالابرگی، رقم بزنند. در نتیجه، امکان تمرکز بیشتر بر دهک‌های پایین درآمدی وجود داشت، اما همه‌ی ساکنان تهران در این طرح یکسان دیده شده‌اند؛ خواه برای دهک ده و خواه برای خانوار دهک اولی. جدا از این تبعیض دهکی، شهرداری‌های کشور باید چنین طرح‌هایی را جداگانه اجرا کنند؛ در حالی که واقعیت‌های تورمی در سطح کشور متفاوت هستند. در واقع، استان‌هایی که تورم مواد غذایی بالاتری دارند، باید سریع‌تر مورد توجه قرار گیرند. برای نمونه، در حالی که تورم ۱۲ ماهه منتهی به مرداد ماه سال جاری در تهران به ۱۰۰.۸ درصد می‌رسید، در کردستان و لرستان به ترتیب ۱۱۳.۵ و ۱۱۴.۷ درصد بود؛ حتی در استان‌هایی که تورم پایین‌تری وجود دارد، ضرورت توجه به فقر در دسترسی به مواد غذایی، ضروری است.
مرکز آمار و طرح تورم صفر
با همه این احوال، میزان پوشش تورم در طرح تورم صفر با چالش‌های ساختاری روبه‌روست. برای درک دقیق‌تر جایگاه قیمت‌های مصوب شهرداری در مقایسه با واقعیت‌های موجود در اقتصاد پایتخت، بررسی شکاف میان قیمت‌های طرح تورم صفر، داده‌های بازار آزاد و متوسط وزنی مرکز آمار در شهریورماه ۱۴۰۵ راهگشا خواهد بود. داده‌های مرکز آمار منعکس‌کننده‌ی متوسط وزنی قیمت‌ها در بازارهای گوناگون هستند؛ در حالی که طرح شهرداری تهران، متکی بر نرخ‌های مصوب میادین است؛ امری که جنس و ماهیت آماری این ارقام را متمایز می‌سازد.
جدول شماره ۱: مقایسه قیمت‌های اقلام اساسی در طرح تورم صفر با داده‌های بازار آزاد (شهریور ۱۴۰۵)
|
نام کالا |
قیمت طرح تورم صفر (تومان) |
قیمت در بازار آزاد / داده‌های بازار (تومان) |
وضعیت مقایسه و ارزیابی قیمتی |
|
گوشت منجمد گوساله |
۱,۵۴۵,000 |
۱,۴۴۰,000 |
قیمت مصوب طرح بالاتر از نرخ برخی عرضه‌های بازار آزاد است |
|
گوشت منجمد گوسفند |
۱,۵۴۵,000 |
۱,۴۵0,000 |
قیمت مصوب طرح بالاتر از ران گوسفندی بازار آزاد قرار دارد |
|
ماکارونی ۷۰۰ گرمی |
۷0,000 |
۶۷,000 |
قیمت طرح بالاتر از نرخ موجود در بازار آزاد است |
|
سویا (بسته ۵۰۰ گرمی) |
۱۷0,000 |
۱۳۷,500 |
قیمت طرح فراتر از قیمت عرف بازار تعیین شده است |
|
برنج ۳۸۶ |
۲۲۰,000 |
۱۹۶,000 |
قیمت طرح بالاتر از نرخ مشاهده شده در بازار است |
|
برنج سوپر کرنل |
۳۳۵,000 |
۲۷۵,000 |
نرخ مصوب طرح بالاتر از داده‌های بازار آزاد است |
|
برنج هندی |
۲۸0,000 |
۳۰۲,000 |
نرخ بازار بالاتر از قیمت مصوب طرح است |
|
خرما (بسته ۶۰۰ گرمی) |
۱۷0,000 |
۲۲۱,000 |
نرخ بازار فراتر از قیمت تثبیت‌شده شهرداری است |
|
روغن پخت و پز (۸۱۰ گرمی) |
۳۳۴,900 |
۳۹۹,000 |
نرخ بازار بالاتر از قیمت مصوب طرح است |
|
روغن سرخ کردنی (۸۱۰ گرمی) |
۳۶۱,300 |
۳۱۲,392 |
قیمت طرح بالاتر از نرخ بازار آزاد است |
جدول شماره ۲: مقایسه قیمت‌های طرح تورم صفر با متوسط وزنی مرکز آمار و نرخ رشد سالانه (شهریور ۱۴۰۵)
|
نام کالا |
قیمت طرح تورم صفر (تومان) |
متوسط وزنی مرکز آمار (تومان) |
درصد رشد تورم سالانه (نسبت به شهریور ۱۴۰۴) |
|
لپه تره بار فله |
۳۲۰,000 |
۳۵۹,000 |
۵۶.۸ درصد |
|
لوبیا قرمز تره بار فله |
۳۱۵,000 |
۴۱۰,000 |
۵۹.۷ درصد |
|
نخود تره بار فله |
۲۱۵,000 |
۳۲۴,000 |
۷۸.۰ درصد |
|
لوبیا چیتی تره بار فله |
۳۷۵,000 |
۵۴۵,000 |
۲۷.۸ درصد |
|
شکر تره بار فله |
۱۰۸,500 |
۱۲۹,844 |
۹۱.۷ درصد |
|
عدس تره بار فله |
۱۹۵,000 |
۳۰۸,417 |
۶۶.۰ درصد |
بررسی این داده‌ها نشان می‌دهد که در برخی اقلام نظیر حبوبات و شکر، قیمت‌های متوسط مرکز آمار به دلیل انعکاس تورم سنگین سالانه (که برای شکر به بیش از ۹۱ درصد و برای نخود به ۷۸ درصد رسیده است) بالاتر از نرخ‌های مصوب طرح تورم صفر ایستاده‌اند؛ در حالی که در اقلامی مانند گوشت و برخی روغن‌ها، قیمت‌های بازار آزاد حتی پایین‌تر یا در نوسان با نرخ‌های مصوب قرار دارند که این پدیده نشان‌دهنده‌ی ناکارآمدی نسبی در تعیین قیمت پایه و عدم انطباق ساختاری با واقعیت‌های قیمتی بخش‌های گوناگون توزیع است.
ضرورت ریشه‌یابی تورم
همزمان با اجرای طرح تورم صفر از سوی شهرداری تهران، مرکز آمار تورم اقلام خوراکی را در شهریورماه ۱۲۱.۱ درصد اعلام کرد. در همین حال، آماری که از سوی مرکز آمار ایران منتشر شد، تردیدهایی را در خصوص اجرایی بودن طرح شهرداری ایجاد می‌کند. بر اساس اعلام مرکز آمار، تورم اقلام خوراکی و آشامیدنی با وجود روند کاهشی در ماه‌های اخیر، همچنان سطوح بالایی را در شهریورماه ۱۴۰۵ به ثبت رسانده است.
اگر چه تلاش مسوولان و سیاستگذاران برای ثابت نگه‌داشتن قیمت کالاهای اساسی، در راستای بهبود سطح معیشت خانوار است؛ اما حبس مصنوعی قیمت‌ها، بدون منطق حمایتی بلندمدت، هدفمند، اثربخش و قابل راستآزمایی، نتایج منفی بیشتری را در اقتصاد رقم می‌زند.