شهری که میراثش زیر برج‌ها و هتل‌ها دفن شد

مشهد در چند دهه گذشته، هم‌زمان با گسترش ساخت‌وسازها، هتل‌ها، پاساژها و خیابان‌های جدید، بخش مهمی از سیمای تاریخی خود را از دست داده است. برآورد یک کنشگر میراث فرهنگی نشان می‌دهد شاید تنها ۱۰ تا ۱۵ درصد خانه‌های تاریخی شهر باقی مانده باشند؛ بناهایی که بسیاری از آن‌ها نیز با خطر تخریب، فرسودگی یا تغییرات ساختاری روبه‌رو هستند. خلاصه‌ای از گزارش‌ نگران‌کننده‌ی روزنامه پیام ما را درباره تحولات این شهر می‌خوانید. 

توسعه شهری؛ به بهای نابودی بافت تاریخی

بارزان جماران، کنشگر میراث فرهنگی مشهد، یکی از عوامل تخریب آثار تاریخی را عبور جاده‌ها از میان محوطه‌ها و بناهای قدیمی می‌داند. به گفته او، مسیرهایی مانند جاده قدیم قم، کاشان و اصفهان با عبور از میان مجموعه‌ای از کاروانسراها، به نابودی بخشی از این آثار انجامیده‌اند.

در مشهد نیز گسترش شهر زیارتی و تجاری، به‌ویژه در اطراف حرم، به تخریب بخش بزرگی از بافت قدیمی منجر شده است. ساخت هتل‌ها و پاساژها جای خانه‌ها، باغ‌ها، بازارها و بناهایی را گرفته که زمانی بخشی از هویت شهر بودند. جماران می‌گوید معماری تاریخی باقی‌مانده مشهد عمدتاً به دوره قاجار تعلق دارد و آثار دوره‌های قدیمی‌تر بسیار محدود شده‌اند.

به گفته جماران، حدود ۱۸۰ سال پیش مشهد ۲۳ کاروانسرا داشته که تقریباً همه آن‌ها از میان رفته‌اند. محدوده اطراف حرم نیز در گذشته مجموعه‌ای از بناهای تاریخی، باغ‌ها، حمام‌ها و دیگر فضاهای شهری را در خود جای می‌داد؛ بخش مهمی از این مجموعه‌ها امروز دیگر وجود ندارد.

عکس‌های هوایی و نقشه‌های قدیمی، امکان شناسایی بخشی از این میراث ازدست‌رفته را فراهم می‌کنند. برای نمونه، محل کاروانسرای ازبک‌ها را می‌توان در تصاویر قدیمی تشخیص داد؛ مکانی که امروز پاساژ ملت در آن ساخته شده است.

جماران از تخریب شبانه یک کلیسا در نزدیکی یک قبرستان در مشهد نیز خبر می‌دهد. به گفته او، ساختمان اصلی این بنا حدود سه ماه پیش، حوالی ساعت دو بامداد، تخریب شده است.

در خیابان خسروی نیز حدود هفت تا ۱۰ خانه قدیمی در مسیر منتهی به حرم باقی مانده‌اند که وضعیت بیشتر آن‌ها مناسب نیست. مطب قدیمی دکتر شکوری، از جمله بناهایی است که این کنشگر درباره آسیب‌پذیری آن هشدار می‌دهد؛ پنجره‌های چوبی قدیمی این ساختمان نیز از بین رفته یا جدا شده‌اند.

نجات خانه‌های تاریخی با کافه و رستوران کافی نیست

تبدیل خانه‌های تاریخی به کافه، رستوران، گالری یا اقامتگاه می‌تواند در کوتاه‌مدت به حفظ آن‌ها کمک کند، اما به‌تنهایی راهکار پایداری نیست. جماران هشدار می‌دهد که ایجاد آشپزخانه و تأسیسات جدید ممکن است به ساختار بنا آسیب بزند و افزایش هزینه‌ها نیز می‌تواند فعالیت اقتصادی این فضاها را پس از چند سال غیراقتصادی کند.

به اعتقاد او، حفاظت از میراث تاریخی به برنامه‌ریزی اقتصادی و مدیریتی نیاز دارد و نمی‌توان برای همه بناها نسخه‌ای یکسان پیچید.

تطبیق نقشه‌های قدیمی و عکس‌های هوایی با نقشه امروز شهر می‌تواند محل خانه‌ها، باغ‌ها، کاروانسراها و دیگر عناصر ازبین‌رفته را آشکار کند. این اسناد، تصویری از شهری را حفظ کرده‌اند که بخش بزرگی از نشانه‌های تاریخی آن زیر توسعه شهری ناپدید شده است.

با این حال، بازسازی تصویری از گذشته کافی نیست. وقتی بناها پیش از ثبت و حفاظت تخریب می‌شوند، اسناد تاریخی تنها می‌توانند جای خالی آن‌ها را نشان دهند؛ نه اینکه میراث ازدست‌رفته را بازگردانند.