شیرابه عمارت؛ تهدیدی برای هراز

مرکز دفن زباله عمارت در آمل، سال‌هاست میزبان پسماند چندین شهر و بیش از ۱۳۰ روستاست. حالا نتایج دو پژوهش درباره کیفیت آب رودخانه هراز و مخزن سد در دست ساخت این منطقه، بار دیگر خطر نشت شیرابه به منابع آبی را برجسته کرده است؛ خطری که با نبود عایق مناسب و سامانه جمع‌آوری شیرابه تشدید می‌شود. خلاصه‌ای از از دو پژوهش را می‌خوانید. 

روزانه ۴۰۰ تن زباله، بدون پردازش اولیه

مرکز دفن پسماند عمارت، پسماند شهرهای آمل، محمودآباد، سرخ‌رود و چند شهر دیگر و بیش از ۱۳۰ روستا را دریافت می‌کند. روزانه به‌طور میانگین حدود ۴۰۰ تن زباله به این محل منتقل می‌شود؛ زباله‌هایی که پیش از ورود، فرایندهایی مانند تفکیک از مبدأ، بازیافت یا کمپوست‌سازی را طی نمی‌کنند و مستقیماً در محل تخلیه می‌شوند.

نبود لایه عایق و سامانه زهکشی و جمع‌آوری شیرابه، موجب نفوذ مایعات آلوده به خاک و حرکت آن‌ها به سمت پایین‌دست می‌شود. نزدیکی محل به رودخانه هراز و بارندگی زیاد منطقه نیز احتمال انتقال آلودگی را افزایش می‌دهد.

کیفیت آب هراز پس از ورود شیرابه افت می‌کند

پژوهشی که در مجله بین‌المللی «Environmental Earth Sciences» منتشر شده، کیفیت آب رودخانه هراز را در نقاطی در بالادست و پایین‌دست محل دفن پسماند بررسی کرده است. نتایج نشان می‌دهد آب رودخانه پیش از ورود شیرابه در وضعیت «متوسط» قرار دارد، اما پس از ورود آلودگی، کیفیت آن به سطح «نسبتاً ضعیف» می‌رسد.

پس از ورود شیرابه، میزان کلیفرم مدفوعی، فسفات و نیترات افزایش یافته و درصد اشباع اکسیژن کاهش پیدا کرده است. در نقطه‌ای پایین‌تر، بخشی از شاخص‌ها بهبود می‌یابد؛ پژوهشگران این تغییر را به توان خودپالایی رودخانه نسبت داده‌اند. با این حال، چنین بهبودی به معنای رفع کامل آلودگی نیست.

شاخص آلودگی شیرابه پنج برابر مبناست

در همین پژوهش، شاخص آلودگی شیرابه عمارت ۲۵ محاسبه شده است؛ در حالی که مقدار مبنا برای تخلیه به آب‌های سطحی ۵ در نظر گرفته می‌شود. بنابراین، این شاخص پنج برابر مقدار مبناست و از ظرفیت بالای آلودگی شیرابه حکایت دارد.

همچنین میزان اکسیژن‌خواهی بیوشیمیایی و شیمیایی شیرابه، حدود ۳۰۰ برابر حد مجاز گزارش شده است. افزایش نیترات و فسفات می‌تواند به رشد بیش از حد جلبک‌ها و کاهش اکسیژن آب منجر شود و بر زیستگاه‌های آبزی اثر بگذارد. وجود کلیفرم مدفوعی نیز نشانه آلودگی میکروبی است و اندازه‌گیری فلزات سنگین، نگرانی‌هایی درباره پیامدهای بلندمدت زیست‌محیطی ایجاد می‌کند.

رد آلودگی در مخزن سد هراز

پژوهشی دیگر که در سال ۲۰۲۵ منتشر شده، با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای و داده‌های سنجش از دور، کیفیت آب مخزن سد هراز را بررسی کرده است. نتایج از همبستگی آماری قابل‌توجه میان شاخص‌های کیفیت آب در محل دفن پسماند عمارت و مخزن سد خبر می‌دهد. بیشترین همبستگی گزارش‌شده مربوط به شوری آب با ۸۱ درصد و کدورت با ۷۹ درصد بوده است.

این یافته‌ها اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند، زیرا سد هراز قرار است بخشی از آب شرب آمل، محمودآباد و دیگر شهرهای مازندران را تأمین کند. با این حال، همبستگی آماری به‌تنهایی اثبات قطعی رابطه علت و معلولی نیست و باید در کنار سایر شواهد و بررسی‌های میدانی تفسیر شود.

مهار شیرابه؛ ضرورتی فوری

پژوهشگران برای کاهش خطر آلودگی، جمع‌آوری و تصفیه شیرابه در کوتاه‌مدت را پیشنهاد کرده‌اند. در بلندمدت نیز ایجاد دیوارهای قطع‌کننده جریان آب زیرزمینی همراه با چاه‌های پمپاژ می‌تواند به محدودکردن حرکت شیرابه به سمت رودخانه کمک کند.

مدل‌سازی‌های مرتبط با مخزن سد هراز نیز نشان می‌دهد کاهش پایدار ورود آلاینده‌هایی مانند نیترات و فسفات می‌تواند کیفیت آب را بهبود دهد. از این رو، حفاظت از رودخانه و مخزن سد صرفاً با اقدامات موضعی ممکن نیست و به کنترل منابع آلودگی در کل حوضه آبریز نیاز دارد.

پژوهش‌های انجام‌شده، بار دیگر ضرورت تعیین تکلیف محل‌های دفن پسماند عمارت و انجلیس و اجرای راهکارهای مؤثر برای مدیریت شیرابه را یادآوری می‌کنند؛ مسئله‌ای که مستقیماً با حفاظت از خاک، منابع آب و زیست‌بوم‌های پایین‌دست ارتباط دارد.