رازهای سه‌دهه حفاظت از یوز آسیایی
روایتی از تفاوت‌های ساختاری، مهاجرت‌های شگفت‌انگیز برای بقا و انقراض تلخ فرهنگ رفتاری یوزهای ایران
فاطمه باباخانی
روزنامه‌نگار
تنظیم نمایش متن
محمدصادق فرهادی‌نیا، استاد دانشگاه کنت و کارشناس حیات‌وحش، در یک سخنرانی به بررسی تاریخچه سه دهه حفاظت از یوز آسیایی در ایران و رفتارهای پیش‌بینی‌نشده این گونه پرداخته است. این بررسی‌ها نشان می‌دهد که یوز ایرانی برخلاف تصورات گذشته، ویژگی‌های رفتاری و فیزیکی منحصربه‌فردی دارد؛ از جمله رفتارهایی شبیه به عزاداری برای توله‌های تلف‌شده و جابه‌جایی‌های صدها کیلومتری در کویر برای یافتن جفت غیرهمخون که بارها کارشناسان را شگفت‌زده کرده است. بررسی وضعیت زیستگاه‌هایی چون توران، کویر، میاندشت و یزد ثابت می‌کند که حفاظت مستمر علاوه بر احیای یوز، به بقای سایر گونه‌ها نظیر پلنگ و گورخر نیز کمک شایانی کرده است. خلاصه‌ای از گزارش روزنامه پیام ما درباره این ماجرا می‌خوانید.
رفتارهای شگفت‌انگیز زیستی و جابه‌جایی‌های بزرگ در مرکز ایران
یوزهای آسیایی در دهه‌های اخیر بارها تصورات کارشناسان را درباره شیوه زندگی خود تغییر داده‌اند. برای نمونه، مشاهده «هلیا» نشان داد که یوزها پس از تصادف و مرگ توله‌هایشان، مدتی کنار جاده می‌مانند و رفتاری شبیه به غمگساری دارند. در استان یزد نیز ثبت جابه‌جایی ۱۵۰ کیلومتری یک مادر و سه توله‌اش از پناهگاه «سیاهکوه» به «دره انجیر»، یکی از بزرگ‌ترین قلمروهای ثبت‌شده را رقم زد. دانشمندان بعدها دریافتند این مهاجرت‌های پرخطر و عبور از خطوط آهن، راهبرد غریزی یوز مادر برای جدا کردن توله‌ها و جلوگیری از درون‌آمیزی و حفظ تنوع ژنتیکی بوده است. همچنین جابه‌جایی‌های طولانی یوزهایی مانند «آرش» در نایبندان طبس ثابت کرد که یوزهای نر در غیاب جفت، گستره‌های عظیمی را زیر پا می‌گذارند.
یوزهای آسیایی در دهه‌های اخیر بارها تصورات کارشناسان را درباره شیوه زندگی خود تغییر داده‌اند. برای نمونه، مشاهده «هلیا» نشان داد که یوزها پس از تصادف و مرگ توله‌هایشان، مدتی کنار جاده می‌مانند و رفتاری شبیه به غمگساری دارند. در استان یزد نیز ثبت جابه‌جایی ۱۵۰ کیلومتری یک مادر و سه توله‌اش از پناهگاه «سیاهکوه» به «دره انجیر»، یکی از بزرگ‌ترین قلمروهای ثبت‌شده را رقم زد. دانشمندان بعدها دریافتند این مهاجرت‌های پرخطر و عبور از خطوط آهن، راهبرد غریزی یوز مادر برای جدا کردن توله‌ها و جلوگیری از درون‌آمیزی و حفظ تنوع ژنتیکی بوده است. همچنین جابه‌جایی‌های طولانی یوزهایی مانند «آرش» در نایبندان طبس ثابت کرد که یوزهای نر در غیاب جفت، گستره‌های عظیمی را زیر پا می‌گذارند.
تفاوت جثه با نمونه‌های آفریقایی و الگوی حفاظتی زیستگاه‌ها
داده‌های به‌دست‌آمده از تلفات جاده‌ای یوزها، خط بطلانی بر باورهای دهه‌های ۴۰ و ۵۰ کشید؛ چرا که مشخص شد یوزهای ایرانی به دلیل تغذیه از طعمه‌های کوچک‌تر، ۳۰ درصد از یوزهای آفریقایی کوچک‌تر هستند و به دلیل محدودیت طعمه، تشکیل دسته‌های بزرگ نمی‌دهند. از سوی دیگر، زیستگاه‌های ایران سرنوشت متفاوتی داشته‌اند؛ پناهگاه «میاندشت» با سه دهه حفاظت موفق شد جمعیت آهوان خود را از ۱۵۰ به ۳۵۰۰ رأس برساند و به قطب یوز تبدیل شود، هرچند نوسانات اقلیمی کویر و تصادفات جاده‌ای همچنان بقای آن‌ها را تهدید می‌کند. در پارک ملی «توران» نیز حفاظت از یوزها منجر به رشد ۳ تا ۴ برابری جمعیت گورخرها شده است. بزرگ‌ترین تهدید فعلی، انقراض «فرهنگ رفتاری» است؛ با از بین رفتن یوزهای حیات‌وحش جنوب ایران، ویژگی انسان‌گریزی آن‌ها نابود شده و اکنون تنها جمعیتهای بی‌باک‌تر شمالی باقی مانده‌اند.
داده‌های به‌دست‌آمده از تلفات جاده‌ای یوزها، خط بطلانی بر باورهای دهه‌های ۴۰ و ۵۰ کشید؛ چرا که مشخص شد یوزهای ایرانی به دلیل تغذیه از طعمه‌های کوچک‌تر، ۳۰ درصد از یوزهای آفریقایی کوچک‌تر هستند و به دلیل محدودیت طعمه، تشکیل دسته‌های بزرگ نمی‌دهند. از سوی دیگر، زیستگاه‌های ایران سرنوشت متفاوتی داشته‌اند؛ پناهگاه «میاندشت» با سه دهه حفاظت موفق شد جمعیت آهوان خود را از ۱۵۰ به ۳۵۰۰ رأس برساند و به قطب یوز تبدیل شود، هرچند نوسانات اقلیمی کویر و تصادفات جاده‌ای همچنان بقای آن‌ها را تهدید می‌کند. در پارک ملی «توران» نیز حفاظت از یوزها منجر به رشد ۳ تا ۴ برابری جمعیت گورخرها شده است. بزرگ‌ترین تهدید فعلی، انقراض «فرهنگ رفتاری» است؛ با از بین رفتن یوزهای حیات‌وحش جنوب ایران، ویژگی انسان‌گریزی آن‌ها نابود شده و اکنون تنها جمعیتهای بی‌باک‌تر شمالی باقی مانده‌اند.