چاه مرگ کارگران در شهریور

قلمروی رفاه: فضای بسته از خطرناک‌ترین محیط‌های کاری در صنایع مختلف است. امکان دارد در ظاهر ساده و کم‌خطر به نظر برسد؛ درحالی‌که تغییر ناگهانی شرایط جوی، تجمع گازهای سمی یا قابل‌اشتعال، کمبود اکسیژن و دشواری عملیات نجات می‌تواند در مدت کوتاهی جان کارکنان را تهدید کند. چاه‌ها، مخازن، سیلوها، منهول‌ها و حفاری‌های گودبرداری از جمله رایج‌ترین مصداق‌های کار در فضای بسته در صنعت ساختمان و صنایع ایران هستند و بخشی از حوادث ثبت‌شده در ماه‌های اخیر، از جمله ریزش چاه در حین حفاری و انفجار مخزن سوخت هنگام جوشکاری، دقیقاً در همین دسته از مخاطرات قرار می‌گیرند. این مقاله به قلم «مژان داداش‌زاده» مهم‌ترین مخاطرات فضای بسته، نقش ارزیابی ریسک، پایش اتمسفر با گازسنج قابل‌حمل، ایزولاسیون، تهویه و مجوز کار فضای بسته را در پیشگیری از حوادث بررسی می‌کند و با مرور چند نمونه واقعی از حوادث اخیر کشور، اهمیت اجرای دقیق این الزامات را نشان می‌دهد.

در بسیاری از صنایع، انجام برخی فعالیت‌ها بدون ورود کارکنان به فضای بسته امکان‌پذیر نیست. مخازن، سیلوها، منهول‌ها، چاه‌ها، کانال‌ها، خطوط لوله، حوضچه‌ها، محفظه‌های تجهیزات و برخی فضاهای زیرزمینی از جمله محیط‌هایی هستند که ممکن است در زمان تعمیر، بازرسی، نظافت، گودبرداری یا رفع نقص، نیاز به ورود نیروی انسانی داشته باشند. خطر در این محیط‌ها همیشه از ظاهر آن‌ها قابل تشخیص نیست. یک مخزن ممکن است خالی، تمیز و کاملاً آرام به نظر برسد، اما هوای داخل آن به دلیل باقی‌ماندن مواد شیمیایی یا مصرف اکسیژن، برای تنفس مناسب نباشد. همچنین ممکن است گاز قابل‌اشتعال در محیط جمع شده باشد و یک جرقه کوچک به انفجار منجر شود. همین ویژگی‌ها باعث می‌شود کار در فضای بسته، از جمله ورود به چاه در حین گودبرداری، همواره در فهرست پرتکرارترین و پرخطرترین الگوهای حوادث شغلی قرار داشته باشد.

فضای بسته محیطی است که امکان ورود فیزیکی کارکنان به آن وجود دارد، راه ورود و خروج آن محدود است و برای حضور مستمر افراد طراحی نشده است. اگر چنین فضایی دارای اتمسفر خطرناک، احتمال مدفون یا گرفتار شدن فرد، شکل هندسی خطرناک یا سایر خطرات جدی باشد، می‌تواند در گروه فضای بسته نیازمند مجوز قرار گیرد (۱).

چرا فضای بسته خطرناک است؟

امکان تغییر شرایط در مدت کوتاه از مهم‌ترین ویژگی‌های کار در فضای بسته این است. در محیط معمولی، گردش هوا و امکان خروج سریع معمولاً بخشی از کنترل طبیعی خطر است، اما در فضای بسته همین دو عامل ممکن است به‌شدت محدود باشند.

کاهش اکسیژن از جدی‌ترین خطرات است. مصرف اکسیژن در اثر واکنش‌های شیمیایی، زنگ‌زدگی، فعالیت میکروبی یا جایگزینی آن با گازهای دیگر می‌تواند باعث شود فرد بدون آنکه متوجه خطر شود، دچار سرگیجه، کاهش هوشیاری و در نهایت بیهوشی و خفگی در چاه یا مخزن شود. اتمسفر دارای کمتر از ۱۹.۵ درصد اکسیژن، کمبود اکسیژن و از شرایط خطرناک محسوب می‌شود (۱).

اهمیت این موضوع زمانی بیشتر مشخص می‌شود که بدانیم کاهش اکسیژن همیشه با بو، دود یا علامت قابل مشاهده همراه نیست بنابراین نمی‌توان ایمنی محیط را تنها با مشاهده ظاهری یا تجربه فردی تشخیص داد استفاده از گازسنج قابل‌حمل و کالیبره، پیش از هرگونه ورود به فضای بسته، یک الزام است نه یک گزینه.

گازهای سمی خطری که دیده نمی‌شود

گازهای سمی از مهم‌ترین مخاطرات فضاهای بسته هستند. موادی مانند سولفید هیدروژن، مونوکسیدکربن و برخی بخارات شیمیایی می‌توانند در مخازن، فاضلاب‌ها، منهول‌ها، چاه‌ها و فرآیندهای صنعتی تجمع پیدا کنند.

در چنین شرایطی، حضور کوتاه‌مدت در محیط نیز ممکن است خطرناک باشد. مشکل دیگر این است که برخی گازها ممکن است حس بویایی را مختل کنند بنابراین اتکا به حس بویایی برای تشخیص وجود گاز خطرناک روش قابل‌اعتمادی نیست و تنها پایش دستگاهی می‌تواند از خفگی در چاه یا مخزن پیشگیری کند.

وجود گاز یا بخار قابل‌اشتعال در فضای محدود می‌تواند شرایط بسیار خطرناکی ایجاد کند. اگر ماده قابل‌اشتعال با اکسیژن در محدوده مناسب قرار گیرد، یک منبع اشتعال کوچک می‌تواند باعث آتش‌سوزی یا انفجار مخزن شود.

منبع اشتعال صرفا شعله مستقیم نیست. تجهیزات الکتریکی نامناسب، جرقه ناشی از ابزار، الکتریسیته ساکن یا برخی فعالیت‌های تعمیراتی و جوشکاری می‌توانند آغازگر حادثه باشند. از خطرناک‌ترین ترکیب‌ها، انجام عملیات جوشکاری یا برش روی مخازن سوخت بدون اطمینان از خالی و ایزوله بودن کامل آن‌هاست ترکیبی که در چند حادثه اخیر کشور، به انفجار مخزن منجر شده است.

به همین دلیل، پیش از ورود به فضای بسته باید شرایط اتمسفر بررسی شود و در صورت وجود احتمال گازهای قابل‌اشتعال، کنترل منابع اشتعال و ایزولاسیون فرآیند در اولویت قرار گیرد. استاندارد فضای بسته نیازمند مجوز، پایش اکسیژن، گازها و بخارات قابل‌اشتعال و آلاینده‌های سمی را بخشی از کنترل پیش از ورود می‌داند (۱).

خطر فقط داخل فضا نیست

گاهی تصور می‌شود اگر هوای داخل فضای بسته مناسب باشد، ورود به آن بدون مشکل خواهد بود، در حالی که خطرات دیگری نیز باید بررسی شوند. ورود ناگهانی مواد، سیالات یا گازها از خطوط متصل به مخزن یا محفظه می‌تواند فرد را در معرض سوختگی، مسمومیت، غرق‌شدن یا خفگی قرار دهد. همچنین مواد جامد روان‌شونده مانند غلات، خاک یا مصالح ساختمانی ممکن است فرد را در خود فرو ببرند خطری که در گودبرداری‌ها و کار در فضای بسته صنعت ساختمان به‌کرات دیده می‌شود، از جمله در حوادثی که کارگر هنگام کار در چاه یا قیف مصالح، در آن گرفتار شده است. به همین دلیل، قبل از ورود باید خطوط، شیرآلات، منابع انرژی و مسیرهای ورود مواد به فضای بسته شناسایی و در صورت نیاز ایزوله شوند. ایزوله کردن فضای نیازمند مجوز و کنترل خطرات فیزیکی پیش از ورود، از الزامات اصلی برنامه ورود محسوب می‌شود (۱).

چرا نجات در فضای بسته دشوار است؟

از خصوصیات خطرناک حوادث فضای بسته زمان واکنش بسیار محدود است. فرد ممکن است به دلیل کمبود اکسیژن یا گاز سمی در مدت کوتاهی بیهوش شود. از طرف دیگر، مسیر ورود و خروج محدود است و امدادگر نمی‌تواند مانند یک محیط باز به‌سرعت به فرد دسترسی پیدا کند در حوادث ریزش چاه در حین حفاری نیز همین محدودیت مسیر خروج، عملیات نجات را به‌شدت دشوار و زمان‌بر می‌کند. از اشتباهات خطرناک در این حوادث، ورود فرد دوم بدون تجهیزات و برنامه نجات برای کمک به فرد اول است. گزارش سازمان بین‌المللی کار از یک حادثه در محفظه بسته نشان می‌دهد که پس از بیهوش شدن یک نفر، افراد دیگری برای نجات او وارد شدند و خودشان نیز گرفتار شدند و در نهایت دو نفر جان خود را از دست دادند (۲). این الگو در بسیاری از حوادث چاه و گودبرداری در ایران نیز تکرار شده جایی که تلاش خودجوش همکاران برای نجات فرد حادثه‌دیده، بدون تجهیزات مناسب، به افزایش شمار مصدومان و جان‌باختگان منجر شده است. این نوع حوادث نشان می‌دهد که برنامه نجات نباید پس از وقوع حادثه طراحی شود. روش خروج فرد، تجهیزات نجات، فرد مراقب و مسیر ارتباطی باید پیش از شروع کار مشخص باشند.

مجوز کار فضای بسته یک برگه‌ی ساده نیست

مجوز کار فضای بسته نباید فقط یک فرم اداری برای تکمیل پرونده ایمنی باشد. اگر مجوز به‌درستی اجرا شود، در واقع ابزار کنترل ریسک است و مشخص می‌کند آیا شرایط ورود فراهم شده یا خیر.  مجوز مناسب باید حداقل اطلاعات مربوط به فضای مورد نظر، خطرات شناسایی‌شده، نتایج پایش گازها، شرایط قابل‌قبول ورود، اقدامات ایزولاسیون، تجهیزات مورد نیاز، افراد مجاز به ورود، فرد مراقب و برنامه نجات مشخص باشد. بنابراین اگر شرایط محیط تغییر کند، مجوز قبلی نیز نباید به‌صورت خودکار معتبر فرض شود.

از مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه، اندازه‌گیری شرایط هوای داخل فضای بسته با گازسنج قابل‌حمل و کالیبره‌شده است. پیش از ورود، اتمسفر باید از نظر اکسیژن، گازها و بخارات قابل‌اشتعال و آلاینده‌های سمی بررسی شود. همچنین در صورت احتمال تغییر شرایط، پایش باید در طول عملیات ادامه پیدا کند (۱). این نکته اهمیت زیادی دارد، زیرا فضای بسته ممکن است در زمان شروع کار شرایط قابل‌قبولی داشته باشد، اما در اثر ورود مواد، تغییر فرآیند، توقف تهویه یا آزاد شدن گاز از رسوبات، شرایط آن تغییر کند.

تهویه راهکار مهم اما نه همیشه کافی

تهویه یکی از روش‌های مهم کنترل خطر در فضاهای بسته است. در صورت وجود گازهای خطرناک یا کمبود اکسیژن، تهویه مناسب می‌تواند به بهبود شرایط کمک کند. با این حال، تهویه نباید بدون ارزیابی انجام شود. اگر نوع گاز، محل تجمع آن یا مسیر جریان هوا به‌درستی مشخص نباشد، ممکن است تهویه ناکافی باشد یا حتی آلودگی را به بخش دیگری منتقل کند.

در صورت امکان از انجام کار در فضای بسته اجتناب شود و اگر ورود اجتناب‌ناپذیر است، خطرات پیش از کار ارزیابی و روش‌های مناسب کنترل مانند تهویه، حذف آلاینده‌ها و تجهیزات حفاظت تنفسی تعیین شوند (۳).

وجود فردی در خارج از فضای بسته یکی از کنترل‌های مهم عملیات است. این فرد نباید هم‌زمان مشغول انجام کار دیگری باشد وظیفه او پایش وضعیت افراد داخل، حفظ ارتباط و اجرای اقدامات تعیین‌شده در شرایط اضطراری است.

فرد مراقب باید بداند در صورت قطع ارتباط، فعال شدن هشدار گاز یا بروز علائم خطر چه اقدامی انجام دهد. مهم‌تر از همه، نباید بدون برنامه و تجهیزات مناسب وارد فضای بسته شود.

راهکارهای کاهش ریسک در کار با فضای بسته

برای کنترل خطرات فضای بسته، نخستین اقدام باید بررسی امکان انجام کار بدون ورود باشد. اگر بتوان عملیات را با تجهیزات مکانیکی، دوربین، ابزارهای کنترل از راه دور یا روش‌های دیگر انجام داد، حذف ورود کارکنان بهترین گزینه است.

در صورت اجتناب‌ناپذیر بودن ورود، اقدامات زیر اهمیت دارند:

• شناسایی و ارزیابی خطرات پیش از شروع کار
• تعیین فضای بسته و مشخص کردن نوع خطر آن
• ایزوله کردن خطوط، شیرها و منابع انرژی
• پایش اکسیژن، گازهای قابل‌اشتعال و مواد سمی با گازسنج قابل‌حمل
• تأمین تهویه مناسب در صورت نیاز
• صدور و کنترل مجوز کار فضای بسته
• تعیین فرد مراقب در خارج از فضا
• استفاده از تجهیزات حفاظت فردی متناسب با خطر
• تعیین روش ارتباط با افراد داخل
• آماده‌سازی تجهیزات و برنامه نجات پیش از ورود

در راهنمای ایمنی نیز تأکید شده است که کار در فضای بسته تا حد امکان باید اجتناب شود و در صورت ضرورت، ارزیابی ریسک، آموزش افراد و برنامه اضطراری باید پیش از شروع کار مشخص باشد (۳).

حوادث فضای بسته و گودبرداری در شهریور ماه

مرور گزارش‌های رسانه‌ای یک ماه اخیر نشان می‌دهد بخش قابل‌توجهی از حوادث شغلی کشور، دقیقاً در همان دسته‌بندی خطراتی قرار می‌گیرد که در این مقاله بررسی شد؛ یعنی ریزش چاه در حین حفاری، سقوط به داخل چاه یا مخزن و انفجار مخزن هنگام کار گرم. توجه به این موارد لازم است، هرچند علت دقیق هر حادثه باید توسط مراجع رسمی بازرسی کار تأیید شود.

ریزش چاه هنگام حفاری در شهرک صنعتی کاوه، ساوه (۱۸ شهریور): سه کارگر جان خود را از دست دادند. نمونه‌ای روشن از خطر ریزش چاه در حین حفاری در نبود ایزولاسیون و ارزیابی پایداری دیواره چاه پیش از ورود نیروی انسانی.

ریزش چاه هنگام حفاری در شهرک صنعتی سجزی، اصفهان (۲۳ تا ۲۴ شهریور): یک کشته و دو مصدوم حادثه‌ای که بار دیگر بر ضرورت ارزیابی ریسک گودبرداری پیش از ورود کارگر تأکید می‌کند.

سقوط دو کارگر به چاه ۱۱ متری حین گودبرداری در مشهد (۲۸ شهریور): این حادثه نشان می‌دهد که چاه‌های عمیق باید همچون فضای بسته نیازمند مجوز در نظر گرفته شوند، نه یک گودال معمولی ساختمانی.

سقوط کارگر به داخل قیف سیمان در مشهد (۲4 شهریور) که به مرگ او منجر شد: نمونه‌ای از خطر مواد جامد روان‌شونده و مکانیسم فرو رفتن که در بخش خطر فقط داخل فضا نیست به آن اشاره شد.

انفجار مخزن سوخت هنگام جوشکاری در کوهک، سراوان (۲۱ شهریور) با دو کشته: نمونه‌ای دقیق از خطر ترکیب کار گرم و مخزن ایزوله‌نشده که در بخش خطر انفجار توضیح داده شد.

انفجار تانکر در یک کارگاه در جاده فیروزبهرام / بزرگراه آزادگان، تهران (اوایل شهریور) با یک کشته و یک مصدوم: نمونه دیگری از خطر انفجار مخزن در فضای بسته یا نیمه‌بسته کارگاهی.

تکرار این الگوها در استان‌ها و صنایع مختلف نشان می‌دهد که کار در فضای بسته و گودبرداری، یک ریسک نظری و کتابی نیست، بلکه یکی از پرتکرارترین علل جدی حوادث شغلی کشور در ماه‌های اخیر بوده است (4).

چالش صنایع ایران

در صنایع ایران نیز ورود به مخازن، چاه‌ها، منهول‌ها، کانال‌ها و فضاهای مشابه بخشی از عملیات تعمیر و نگهداری، گودبرداری و ساخت‌وساز است. با این حال، از چالش‌های مهم تبدیل شدن مجوز کار فضای بسته به یک فرآیند اداری است به‌گونه‌ای که گاهی فرم تکمیل می‌شود، اما شرایط واقعی محیط با آنچه روی کاغذ ثبت شده تفاوت دارد.

پایش ناقص گاز، کالیبره نبودن گازسنج قابل‌حمل، تهویه نامناسب، نبود برنامه نجات، ارزیابی ناکافی پایداری دیواره چاه پیش از حفاری و ورود افراد فاقد آموزش کافی، از جمله مسائلی هستند که می‌توانند سطح ریسک را افزایش دهند و همان‌طور که در نمونه‌های بالا دیده شد، به ریزش چاه، سقوط در چاه یا انفجار مخزن منجر شوند.

از سوی دیگر، فشار برای کوتاه کردن زمان تعمیرات یا گودبرداری ممکن است باعث شود برخی مراحل ایمنی، مانند تست مجدد اتمسفر یا بررسی ایزولاسیون، به‌درستی انجام نشود. در چنین شرایطی، نقش واحد ایمنی تنها صدور مجوز کار فضای بسته نیست بلکه باید بر اجرای واقعی این الزامات در محل کار نیز نظارت داشته باشد.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

فضای بسته به دلیل محدودیت ورود و خروج و احتمال تغییر ناگهانی شرایط محیطی یکی از حساس‌ترین محیط‌های کاری در صنایع است. کمبود اکسیژن، گازهای سمی، مواد قابل‌اشتعال، ورود ناخواسته سیالات و دشواری عملیات نجات می‌توانند یک فعالیت معمول تعمیراتی یا گودبرداری را به حادثه‌ای مرگبار تبدیل کنند همان‌گونه که حوادث اخیر چاه و مخزن در مشهد، اصفهان، ساوه، سراوان و تهران در شهریور ۱۴۰۵ نشان داد.

تجربه این حوادث نشان می‌دهد که مهم‌ترین اشتباه، ورود بدون شناخت کامل خطرات است. هیچ مجوز کار فضای بسته، گازسنج قابل‌حمل یا تجهیزات حفاظتی به‌تنهایی نمی‌تواند ایمنی عملیات را تضمین کند. ایمنی واقعی زمانی ایجاد می‌شود که ارزیابی ریسک، ایزولاسیون، پایش اتمسفر، تهویه، مجوز کار، آموزش و برنامه نجات در کنار یکدیگر اجرا شوند.

در نهایت اگر امکان انجام کار بدون ورود وجود داشته باشد، بهترین فضای بسته برای کارگر، فضایی است که اصلاً مجبور نباشد وارد آن شود. در مواردی که ورود اجتناب‌ناپذیر است نیز باید پیش از باز شدن دریچه و ورود اولین نفر، برای بدترین سناریوی ممکن برنامه‌ریزی شده باشد درسی که هر یک از حوادث یادشده در این مقاله، بار دیگر آن را یادآوری می‌کند.

منابع

۱. اداره ایمنی و بهداشت شغلی ایالات متحده آمریکا (OSHA). فضاهای بسته نیازمند مجوز استاندارد 29 CFR 1910.146. وزارت کار ایالات متحده آمریکا.

۲. سازمان بین‌المللی کار (ILO). کار در فضاهای بسته؛ راهنمای ایمنی و سلامت شغلی برای بازرسان کار و سایر ذی‌نفعان. سازمان بین‌المللی کار.

۳. اداره ایمنی و بهداشت شغلی بریتانیا (HSE). مقدمه‌ای بر کار در فضاهای بسته مخاطرات و الزامات کنترل ریسک. دولت بریتانیا.

۴. فهرست حوادث شغلی و کارگری گزارش‌شده در ایران، شهریور ۱۴۰۵ بر اساس گزارش‌های رسانه‌ای.