از تهدید زیستمحیطی تا فرصت مسئولیت اجتماعی
هر ساله میلیونها دستگاه الکترونیکی به دلیل خرابی یا قدیمی شدن، دور ریخته میشوند که در صورت عدم دفع و بازیافت مناسب، میتوانند تهدیدی برای سلامت و محیطزیست باشند
امروزه تجهیزات الکترونیکی بخش تفکیکناپذیری از زندگی روزمره را تشکیل میدهند. شتاب فزایندهی توسعهی فناوری و چرخههای کوتاه عمر محصولات، سبب شده است که روزانه حجم عظیمی از تجهیزات ازهردهخارج یا معیوب تولید شود؛ پسماندهایی که تحت عنوان زبالههای الکترونیکی یا (E-waste) شناخته میشوند. بر اساس گزارش سازمان بهداشت جهانی، زبالههای الکترونیکی یکی از سریعترین انواع پسماندهای جامد در حال افزایش در جهان هستند. بر اساس گزارش این نهاد در سال ۲۰۲۲، بیش از ۶۲ میلیون تن زبالهی الکترونیکی در سطح جهان تولید شده که تنها ۲۲٫۳ درصد از این مقدار بهصورت رسمی جمعآوری و بازیافت شده است. [1]
پسماند الکترونیکی چیست؟
پسماند الکترونیکی شامل هرگونه تجهیزات مستعمل، آسیبدیده یا غیرقابلاستفاده است؛ از لوازم خانگی و دستگاههای ارتباطی (گوشیهای هوشمند و تبلت) گرفته تا تجهیزات ذخیرهسازی، سرگرمی، اداری و پزشکی (مانند اتوکلاوها و سرورها). برخلاف پسماندهای عادی شهری، زبالههای الکترونیکی ارزش اقتصادی بالایی دارند، اما به دلیل عدم مدیریت یکپارچه و کمبود دادههای آماری دقیق در کشور، اغلب بدون تفکیک رها میشوند که بسیار برای سلامت عمومی خطرناک است. به عنوان نمونه، یک صفحهی نمایش کامپیوتر حاوی حدود 5 تا 8 پوند سرب است. بر اساس برخی گزارشهای غیررسمی، در حال حاضر، 40 درصد از سرب موجود در مکانهای دفن زباله از دستگاههای الکترونیکی میآید.
تکنولوژی علیه سلامت عمومی
دفع غیراصولی یا سوزاندن پسماندهای الکترونیکی به دلیل وجود فلزات سنگین و عناصر سمی (مانند سرب، جیوه، کادمیوم و لیتیوم)، موجب آلودگی پایدار منابع آب، خاک و هوا میشود. به عنوان مثال، خاکها در اثر تجزیهی زبالههای الکترونیکی، آغشته به فلزات سنگین سمی از جمله آرسنیک، کادمیوم و سرب میشوند که میتوانند به زندگی گیاهان آسیب برسانند و منجر به نقایص مادرزادی و سایر مشکلات سلامتی شوند. در مقابل، بازیافت اصولی این تجهیزات بهویژه باتریها، منابع غنی فلزی را به چرخه تولید بازمیگرداند و نیاز به استخراج اولیه را که فرایندی بسیار هزینهبر و آلاینده است، کاهش میدهد. خروجی این فرایند شامل ترکیبات زیر است:
- · فرومنگنز و نیکل: کاربردی در صنایع فولاد و تولید آلیاژهای ضدزنگ.
- · ترکیبات روی و جیوه: مورد استفاده در صنایع آهن، فرآیندهای الکترولیز و لامپهای فلورسنت.
- · سرب و کادمیوم: بازیافت و بهرهبرداری مجدد در ساخت تجهیزات صنعتی و باتریهای جدید.
کودکان بیش از همه در معرض خطرند
کودکان و زنان باردار به ویژه در برابر آثار آلایندههای خطرناک ناشی از فعالیتهای غیررسمی بازیافت زبالههای الکترونیکی آسیبپذیر هستند. کودکان اغلب در جمعآوری و جمعآوری زباله، سوزاندن زبالههای الکترونیکی دور ریخته شده و جداسازی دستی اقلام به قطعات تشکیلدهنده مشارکت دارند. در برخی کشورها، کودکان ممکن است به عنوان منبع نیروی کار ارزان عمل کنند و دستهای کوچک آنها به آنها در جدا کردن کوچکترین اقلام مزیت میدهد. این فعالیتها کودکان را به صورت مستقیم در معرض آسیب و سطوح بالای مواد خطرناک قرار میدهد. کار به عنوان جمعآوریکنندهی زباله، کار خطرناکی است و توسط سازمان بینالمللی کار به عنوان یکی از بدترین اشکال کار کودکان در نظر گرفته میشود. در سال 2020، سازمان بینالمللی کار تخمین زد که 16.5 میلیون کودک در سراسر جهان در بخش صنعت کار میکردند که فرآوری زباله زیرمجموعه آن است اما به طور دقیق مشخص نیست که چه تعداد کودک کار در بازیافت غیررسمی زبالههای الکترونیکی شرکت میکنند.
فرصتی برای نیکوکاری سبز
در راستای الگوی اقتصاد چرخشی، نهادهایی با ترکیب مسئولیت زیستمحیطی و اقدامات خیرخواهانه، بستری برای جمعآوری این پسماندها فراهم کردهاند.
موسسهی رینو: این مجموعه با دریافت رایگان پسماندهای الکترونیکی از طریق ثبت درخواست اینترنتی، تجهیزات قابل بازسازی را تعمیر و به مناطق کمبرخوردار اهدا میکند. قطعات غیرقابلاستفاده نیز جهت استخراج مواد اولیه به کارخانههای بازیافت و شرکتهای فناور ارجاع داده میشوند.
موسسهی خیریهی نیکان ماموت: این مجموعه با تغییر رویکرد از جمعآوری دربهای پلاستیکی به سمت پسماندهای ارزشمندتر، استندهای ویژهای را در فروشگاهها، منازل و اماکن تجاری برای جمعآوری باتریهای مستعمل جانمایی کرده است. عواید حاصل از فروش و بازیافت این باتریها، صرف تأمین پروتز و تجهیزات توانبخشی برای افراد کمتوان میشود.
توصیههای کاربردی قبل از تحویل زبالههای الکترونیکی
پیش از تحویل تجهیزاتی نظیر گوشی هوشمند، تبلت یا هارددیسک، اطلاعات شخصی خود را بهطور کامل و ایمن پاکسازی کنید. از قرار دادن زبالههای الکترونیکی در کنار پسماندهای عادی شهری خودداری کرده و آنها را به مراکز مجاز یا مخازن اختصاصی تحویل دهید. مهمتر از همه این که در دنیایی که کالاها به سرعت مصرف میشود، ما اغلب در آخرین روندها و فنآوریها گم میشویم و فراموش میکنیم که تلفن هوشمند یا لپتاپ قدیمی ما هنوز بسیار کاربردی است. به نظر میرسد میتوان با مدیریت خرید و پرهیز از خریدهای غیرضروری، نرخ تولید پسماند را کاهش داد.