آیا کاهش ضریب جینی به معنای بهبود رفاه خانوارهای ایرانی است؟

داده‌های مرکز آمار ایران نشان می‌دهد ضریب جینی در سال‌های اخیر روندی کاهشی داشته است؛ شاخصی که معمولاً به‌عنوان نشانه‌ای از کاهش نابرابری اقتصادی تفسیر می‌شود. اما در همین دوره، هزینه‌های زندگی خانوارها نیز به‌طور قابل‌توجهی افزایش یافته است. این هم‌زمانی یک پرسش را مطرح می‌کند: آیا کاهش ضریب جینی به‌تنهایی به معنای کاهش نابرابری و بهبود رفاه اقتصادی است؟

ضریب جینی یکی از مهم‌ترین شاخص‌های سنجش نابرابری اقتصادی است که میزان نابرابری در توزیع درآمد یا هزینۀ خانوارها را نشان می‌دهد. مقدار این شاخص بین صفر و یک قرار دارد؛ هرچه به صفر نزدیک‌تر باشد، توزیع درآمد برابرتر و هرچه به یک نزدیک‌تر باشد، نابرابری بیشتر است. به همین دلیل، کاهش ضریب جینی معمولاً به‌عنوان نشانه‌ای از کاهش نابرابری در توزیع درآمد یا هزینه تفسیر می‌شود. اما آیا این شاخص به‌تنهایی می‌تواند از بهبود رفاه اقتصادی خانوارها خبر دهد؟

البته ضریب جینی تنها یکی از شاخص‌های سنجش نابرابری است و به‌تنهایی نمی‌تواند همۀ ابعاد رفاه اقتصادی را نشان دهد. برای مثال، ممکن است توزیع درآمد برابرتر شود، اما اگر درآمد واقعی خانوارها به دلیل تورم کاهش یابد، سطح رفاه همچنان افت کند. بنابراین، تفسیر این شاخص باید در کنار سایر متغیرهای اقتصادی انجام شود.

ضریب جینی در ایران طی سال‌های اخیر نوسان‌هایی را تجربه کرده، اما در دو سال اخیر روندی کاهشی داشته و از ۰٫۳۹۷۹ در سال ۱۴۰۲ به ۰٫۳۸۷۰ در سال ۱۴۰۳ رسیده است. همچنین ضریب جینی در مناطق شهری از ۰٫۳۸۲۰ به ۰٫۳۶۸۹ و در مناطق روستایی از ۰٫۳۵۸۲ به ۰٫۳۵۳۲ کاهش یافته است. در نگاه نخست، این روند می‌تواند نشانه‌ای از کاهش نابرابری در توزیع هزینۀ میان خانوارها تلقی شود اما این شاخص به‌تنهایی نشان نمی‌دهد آیا سطح زندگی خانوارها نیز بهبود یافته است یا خیر.  

برای بررسی دقیق‌تر تغییرات نابرابری، می‌توان علاوه بر ضریب جینی، نسبت هزینۀ گروه‌های پردرآمد به کم‌هزینه را نیز بررسی کرد. همان‌طور که در نمودار نسبت هزینه پردرآمدترین به کم‌درآمدترین جمعیت مشاهده می‌شود، نسبت هزینۀ ۱۰ درصد پرهزینه‌ترین به ۱۰ درصد کم‌هزینه‌ترین جمعیت و نسبت هزینۀ ۲۰ درصد پرهزینه‌ترین به ۲۰ درصد کم‌هزینه‌ترین جمعیت طی سال‌های ۱۳۹۳ تا ۱۴۰۳ روندی مشابه و همراه با نوسان داشته‌اند. هر دو تا سال ۱۳۹۷ روندی افزایشی داشته‌اند، سپس با نوساناتی همراه شده‌اند و در سال ۱۴۰۳ نسبت به سال قبل کاهش یافته‌ است. به‌طور مشخص، نسبت هزینۀ ۱۰ درصد پرهزینه‌ترین به ۱۰ درصد کم‌هزینه‌ترین جمعیت از ۱۳٫۹۵ در سال ۱۴۰۲ به ۱۳٫۲۵ در سال ۱۴۰۳ و نسبت هزینۀ ۲۰ درصد پرهزینه‌ترین به ۲۰ درصد کم‌هزینه‌ترین جمعیت نیز از ۷٫۹۹ به ۷٫۶۲ کاهش یافته است. این روند با کاهش ضریب جینی در سال ۱۴۰۳ همسو است و نشان می‌دهد شکاف هزینه‌ای میان گروه‌های پرهزینه و کم‌هزینه نسبت به سال قبل تا حدودی کاهش یافته است.

بررسی روند متوسط هزینه و درآمد سالانه خانوارها نیز تصویر کامل‌تری از وضعیت اقتصادی ارائه می‌دهد. همان‌طور که در نمودار روند متوسط هزینه و درآمد سالانه خانوارها مشاهده می‌شود، متوسط درآمد و هزینۀ خانوارهای شهری و روستایی طی سال‌های ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۳ به‌طور پیوسته افزایش یافته است. این افزایش هم در مناطق شهری و هم در مناطق روستایی مشاهده می‌شود و نشان می‌دهد ارقام اسمی درآمد و هزینه در سال‌های اخیر رشد قابل توجهی داشته‌اند.

در نگاه نخست، افزایش درآمد اسمی خانوارها می‌تواند نشانه‌ای از بهبود وضعیت اقتصادی تلقی شود؛ اما هم‌زمان افزایش هزینه‌های خانوار و تداوم تورم نشان می‌دهد این افزایش لزوماً به معنای بهبود رفاه نیست.

در عین حال، داده‌های بانک مرکزی ایران نشان می‌دهد روند تورم پس از سال ۱۴۰۳ همچنان ادامه داشته است. نرخ تورم سالانه در سال ۱۴۰۴ به ۴۸٫۳ درصد رسید و نرخ تورم نقطه‌به‌نقطه  در ماه‌های ابتدایی 1405 همواره بیشتر از ماه قبل گزارش شده است. تداوم چنین سطحی از تورم نشان می‌دهد حتی اگر برخی شاخص‌های نابرابری روندی کاهشی داشته باشند، فشار ناشی از افزایش قیمت‌ها می‌تواند قدرت خرید خانوارها را کاهش دهد و مانع از بهبود محسوس رفاه اقتصادی شود.

کاهش ضریب جینی و کاهش نسبی شکاف هزینه‌ای می‌تواند نشانه‌ای از کاهش نابرابری باشد، اما برای قضاوت دربارۀ رفاه اقتصادی کافی نیست. رفاه خانوارها زمانی بهبود می‌یابد که کاهش نابرابری با افزایش درآمد واقعی، حفظ قدرت خرید و کاهش فشار تورمی همراه باشد. ازاین‌رو، ضریب جینی باید در کنار شاخص‌هایی مانند تورم، قدرت خرید و نرخ فقر تفسیر شود.

منابع

مرکز آمار ایران. شاخص‌های کلان اقتصادی و اجتماعی کشور (تیر ۱۴۰۵). رویت شده در ۲۵ تیر ۱۴۰۵، از: https://amar.org.ir/news/id/19141

مرکز آمار ایران. گزارش وضعیت اجتماعی و فرهنگی ایران (زمستان ۱۴۰۴). رویت شده در ۲۵ تیر ۱۴۰۵، از:  https://amar.org.ir/news/id/19138

بانک مرکزی ایران. نرخ تورم. رویت شده در 6 مرداد 1405، از: https://cbi.ir/Inflation/Inflation_FA.aspx

مرکز آمار ایران. شاخص قیمت مصرف‌کننده-تیرماه 1405. رویت‌شده در 6 مرداد 1405 از سایت: https://amar.org.ir/statistical-information/statid/58211