همسایهها در اوج، ایران در تقلا؛ معمای عقبماندگی در بازار گردشگری
بررسی آمارهای پنج سالۀ صنعت توریسم نشان میدهد در حالی که رقبای منطقهای مانند ترکیه، امارات و عربستان رکوردهای پیش از کرونا را شکستهاند، ایران همچنان درگیر چالشهای زیرساختی، موانع بانکی و تصویر بینالمللی خود است.
پس از دو سال سکوت و تعطیلی ناشی از بیماری کووید-۱۹، صنعت گردشگری جهانی از اواخر ۲۰۲۱ شروع به نفسکشیدن کرد. در ۲۰۲۴ نهتنها بسیاری از کشورها به سطح پیش از پاندمی بازگشتند، بلکه برخی رکوردهای تاریخی خود را شکستند. اما ایران در این بازگشت بزرگ کجا ایستاده است؟ مرور آمارهای پنجساله ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۴ نشان میدهد ایران در نسبت با رقبای منطقهای اگرچه از افت دوران کرونا فاصله گرفته، هنوز از شتاب احیای رقبای منطقهای عقبمانده است.
پایان زودهنگام یک رویا
سال ۲۰۱۹ را میتوان بهترین سال گردشگری نوین ایران دانست. در آن سال ۸٫۸ میلیون گردشگر خارجی به ایران سفر کردند¹؛ رقمی که برای سالها رؤیای دستنیافتنی به نظر میرسید. اما همزمان با شیوع کووید-۱۹، این دستاورد بهسرعت فروپاشید. در ۲۰۲0، تنها 1.5 میلیون نفر ایران بهعنوان مقصد انتخاب کردند²؛ یعنی سقوط 83 درصدی نسبت به سال پیش از آن.
البته این سقوط فقط مربوط به ایران نبود. ترکیه در همان سال از ۴۵ میلیون نفر در سال ۲۰۱۹ به حدود 16 میلیون نفر رسید³؛ دبی از ۱۶٫۷ میلیون نفر به 5.5 میلیون نفر سقوط کرد⁴. اگر چه همۀ کشورها و مقاصد گردشگری منطقه از پاندمی ضربه دیدند؛ اما تفاوت اصلی در مرحلۀ بعد رخ داد. سرعت بازگشت مقاصد به وضعیت پیش از بحران یکسان نبود و نمایی از مواجه سیاستی هر کشور را در حل این مسئله میتوان دید.
درجا زدن در مسیر احیا؛ چرا آمارهای مثبت فریبندهاند؟
اعداد ایران در نگاه اول امیدوارکننده است. شمار گردشگران ورودی در ۲۰۲۳ نسبت به سال قبل ۳۱ درصد رشد کرد و ایران در رتبهبندی سازمان جهانی گردشگری، از جایگاه ۴۰ به ۳۴ رسید ². در سهماههٔ اول ۲۰۲۴ هم ۱٫۴ میلیون گردشگر به ایران آمدند که نسبت به همین دوره در سال قبل رشد قابلتوجهی داشت⁵.
بااینحال، دادههای این سازمان نشان میدهد که ایران در نیمۀ نخست ۲۰۲۴ هنوز به سطح پیش از کرونا بازنگشته است. شمار گردشگران ورودی در این دوره به ۳.۱ میلیون نفر رسید. این رقم هنوز ۳۷ درصد پایینتر از سطح پیش از پاندمی قرار داشت⁶. به بیان سادهتر، از هر ۱۰ گردشگری که در ۲۰۱۹ به ایران میآمد، فقط ۶ یا ۷ نفر برگشتهاند. این اعداد به این معناست که اگر چه رشد آمار گردشگری ایران واقعی است، اما هنوز بخش قابلتوجهی از بازار ازدسترفته بازیابی نشده است.
در مقابل، شاخص آمار گردشگری در کل منطقه خاورمیانه تا سال ۲۰۲۴، به ۱۳۲ درصد از زمان پیش از کرونا رسید که نشاندهندۀ احیای کامل و فراتر از انتظار این بازار است⁷؛ یعنی نهتنها خسارت پاندمی جبران شد، بلکه ۳۲ درصد بالاتر از بهترین سال پیش از آن هم ایستاد. ایران برخلاف روند غالب منطقه هنوز به سطح پیش از پاندمی بازنگشته است.
رقبای منطقهای ایران چه کردهاند؟
ترکیه: بزرگترین رقیب منطقهای ایران، ۲۰۲۴ را با رکورد ۶۰.۶ میلیون گردشگر به پایان رساند و به جایگاه چهارم جهان دستیافت⁸. ترکیه در همین سال ۵۶.۳ میلیارد دلار درآمد گردشگری کسب کرد⁸. ترکیه نهتنها از بحران پاندمی عبور کرده، بلکه هم در جذب گردشگر و هم در تبدیل آن به درآمد، فاصلۀ معناداری با ایران دارد. قابلتوجه این که ایرانیان یکی از مهمترین منابع توریست ورودی به ترکیه هستند و رشد ۳۰ درصدی ورود ایرانیان به این کشور در ۲۰۲۴ گزارش شده است⁹.
امارات: این دولت با هوشمندی بازگشت خود را با رویداد اکسپو ۲۰۲۰ همزمان کرد و از آن بهعنوان محرک تقاضا بهره برد. ۱۸.۷ میلیون بازدیدکننده در ۲۰۲۴، یعنی ۱۲ درصد بالاتر از اوج تاریخی ۲۰۱۹¹⁰. هزینهکرد گردشگران در دبی در همین سال به ۲۱۷ میلیارد درهم (حدود ۵۹ میلیارد دلار) رسید¹⁰. مزیت دبی فقط در تعداد گردشگر نیست، بلکه در سطح هزینهکرد و ارزش اقتصادی هر سفر نیز هست.
عربستان سعودی: بزرگترین تحول منطقه را شاید بتوان در ریاض دید. ۲۹.۷ میلیون گردشگر در ۲۰۲۴ و درآمد گردشگری به رکورد ۴۱ میلیارد دلار رسید¹¹. این کشور که تا یک دهه پیش تقریباً فاقد صنعت گردشگری بود، اکنون با اجرای رؤیای Vision 2030 جهشوار رشد کرده است.
گردشگری ایران چقدر میارزد؟
تعداد گردشگران ورودی فقط بخشی از تصویر را نشان میدهد. برای ارزیابی جایگاه واقعی ایران در بازار منطقه، باید به درآمد حاصل از هر سفر و سهم گردشگری در اقتصاد نیز پرداخت.
به گفتۀ وزیر میراثفرهنگی، هر گردشگر از مبدأ کشورهای حوزۀ خلیجفارس به طور میانگین حدود ۲٬۰۰۰ دلار، از سایر کشورها حدود ۱٬۰۰۰ دلار و هر گردشگر سلامت تا ۳٬۰۰۰ دلار در ایران هزینه میکند ¹³. اگر این میانگینها را مبنا قرار دهیم، میتوان درآمد گردشگری ایران در ۲۰۲۴ را به طور تقریبی در محدودۀ ۷ تا ۷.۵ میلیارد دلار برآورد کرد. این برآورد البته وابسته به ترکیب مبدأ گردشگران و سهم سفرهای سلامت است.
اما دادههای پیشنگرانه جالبتر است. بر اساس گزارش شورای جهانی سفر و گردشگری (WTTC)، ارزش بازار گردشگری ایران در ۲۰۲۳ به 14 میلیارد دلار (نرخ دولتی یعنی ۷,۴۰۰ تریلیون ریال) رسید و این سازمان برای ۲۰۲۴ رشد ۱۲.۱ درصدی را پیشبینی کرده است. همین گزارش میافزاید که صنعت گردشگری اکنون ۱.۶ میلیون شغل در ایران ایجاد کرده است یعنی ۶.۶ درصد از کل اشتغال کشور.
چشمانداز بلندمدتتر امیدوارکنندهتر است: بر اساس تحلیلهای صنعتی، اگر ایران مسیر رشد فعلی را حفظ کند، درآمد گردشگری میتواند تا ۲۰۲۸ به محدودۀ ۱۲.۲ میلیارد دلار برسد.
اما رویدادهای اواخر ۲۰۲۵ و ابتدای ۲۰۲۶ این پیشبینیها را زیر سؤال بردهاند. بر اساس تخمینها رشد ۱۳درصدی گردشگری منطقه برای ۲۰۲۶ پیشبینی میشد. اما تحلیل آکسفورد اکونومیکس در بخش گردشگری در مارس ۲۰۲۶ نشان داد که ورودی گردشگران به خاورمیانه در طول درگیری ممکن است بین ۱۱ تا ۲۷ درصد کاهش یابد. یعنی ۲۳ تا ۳۸ میلیون گردشگر کمتر به منطقه سفر میکنند و ۳۴ تا ۵۶ میلیارد دلار از درآمد اقتصاد گردشگری منطقه کم خواهد شد¹⁶. هزینهٔ روزانهٔ خسارت دلار درآمدی منطقه ۵۱۵ تا ۶۰۰ میلیون یورو برآورد شده است. ¹⁷
سهگانۀ توقف؛ چرا مسافران مقاصد دیگر را ترجیح میدهند؟
مقایسه با رقبا نشان میدهد شکاف ایران فقط در تعداد گردشگر نیست، بلکه در ارزش اقتصادی هر سفر نیز هست. ترکیه در ۲۰۲۴ بهازای هر گردشگر، ۹۳۰ دلار کسب کرد؛ دبی این رقم را به بیش از ۳,۱۰۰ دلار رساند. ایران با زیرساخت اقامتی ناکافی، محدودیتهای مالی، و مدت اقامت کوتاهتر گردشگران، هنوز نتوانسته از هر بازدیدکننده حداکثر ارزش اقتصادی را استخراج کند. به گفتهٔ کارشناسان بینالمللی، پتانسیل گردشگری ایران با داشتن بیش از ۲۱ اثر ثبتشده در یونسکو، مناظر طبیعی چشمگیر و تجربههای فرهنگی اصیل، میتواند این کشور را در میان مقاصد برتر جهان قرار دهد. مسئله فقط افزایش تعداد گردشگر نیست؛ بلکه افزایش مدت اقامت، ارتقای کیفیت و سطح هزینهکرد آنها نیز اهمیت دارد.
اگر بپرسیم چرا ایران باوجود همهٔ ظرفیتهای تاریخی، فرهنگی و طبیعی خود هنوز این فاصله را با رقبای منطقهای دارد، میتوان دستکم سه توضیح محتمل را مطرح کرد:
چالش تصویر بینالمللی: بخشی از فاصلۀ ایران با روند منطقهای را میتوان با ریسک ادراکشده سفر توضیح داد. وزیر میراثفرهنگی ایران، سید رضا صالحی امیری، خود بهصراحت اعلام کرده که اصلاح تصویر ایران در افکار عمومی جهانی در دستور کار قرار دارد⁶. این مشکل با بازاریابی ساده حل نمیشود و به سیاست خارجی و تسهیل روابط گرهخورده است.
تسهیل ویزا و دسترسی مالی: دبی با برداشتن موانع ورود و ترکیه باسیاست ویزای آزاد برای دههها توانستهاند بازارهای گستردهای را جذب کنند. در ایران مواردی همچون محدودیتهای بانکی اجازه استفاده از کارتهای بینالمللی و برخی محدودیتهای ورود همچنان از موانع عملی سفر به شمار میرود.
ظرفیت زیرساختی: رشد پرشتاب اعداد در ۲۰۲۳–۲۰۲۴ نشان میدهد که تقاضا برای سفر به ایران وجود دارد، اما بدون سرمایهگذاری در زیرساخت اقامتی و حملونقل، رشد به سقف میخورد.
پنجرهای که بسته میشود؛ زنگ خطر در بازار رقابتی منطقه
در آغاز ۲۰۲۵ برخی گزارشها از بهبود جایگاه ایران در رتبهبندیهای جهانی گردشگری خبر دادند و ایران برای نخستینبار وارد فهرست ۲۰ مقصد برتر گردشگری جهان شد ¹². این دستاورد کوچک نیست. اما بازار گردشگری منطقه بهسرعت در حال تغییر است و پنجرهٔ فرصت همیشه باز نمیماند.
اگر ایران بتواند با رفع موانع روابط بینالملل، تسهیل دسترسی مالی گردشگران، و سرمایهگذاری هدفمند در زیرساخت، مسیر صعود را حفظ کند، رسیدن به ۱۰ میلیون گردشگر دور از دسترس نیست. اما اگر این فرصت را از دست بدهد، شاید رقبایی مثل عربستان که حالا جدیتر از همیشه وارد بازی شده، دیگر جایی برای بازگشت نگذارند.
در سالهای اخیر، گردشگری ایران دو روند همزمان را تجربه کرده است؛ خروج از رکود شدید دوران پاندمی و عقب ماندن از شتاب احیای منطقه. اگر چه بازیابی صنعت گردشگری ایران واقعی بوده، اما کامل و همسطح با رقبای منطقهای نبوده است. در بازاری که مقاصد اطراف با سرعت در حال رشدند، کندی بازگشت خود به یک ضعف رقابتی تبدیل میشود.
ظرفیت گردشگری ایران بالاست، اما تبدیل این ظرفیت به ورود پایدار گردشگر و درآمد بیشتر، به ثبات ادراکشده، اصلاح سیاستها و تقویت زیرساختها وابسته است. جنگ اخیر نیز، بی آن که لزوماً مسیر بلندمدت این بازار را تعیین کند، میتواند در کوتاهمدت بر تصمیم سفر، اعتماد مسافران و ریتم بازگشت تقاضا اثر بگذارد؛ موضوعی که در بازار حساس و رقابتی گردشگری، حتی اگر موقتی باشد، هزینهبر است.
منابع :
1 : https://www.tehrantimes.com/news/501591
2: https://www.tasnimnews.com/en/news/2024/05/28/3094380
3 : https://roadgenius.com/statistics/tourism/turkey/
4 : https://gulfnews.com/business/tourism/dubai-received-record-international-visitors-in-2022
5 : https://en.mehrnews.com/news/216311
6 : https://www.tehrantimes.com/news/508187
7: https://roadgenius.com/statistics/tourism/
8 : https://www.invest.gov.tr/en/sectors/pages/tourism.aspx
9: https://gowithguide.com/blog/tourism-in-turkey-statistics-2024
10: https://roadgenius.com/statistics/tourism/dubai/
11 : https://www.travelandtourworld.com/news/article/how-saudi-arabia-uae-qatar-turkey-bahrain-oman
12 : https://wanaen.com/iran-ranks-among-top-20-global-tourist-destinations-in-early-2025/
13 : https://wanaen.com/how-much-is-irans-tourism-revenue/
14 : https://www.travelandtourworld.com/news/article/iran-tourism-industry-reaches-new-heights
15 : https://www.reportlinker.com/clp/country/6226/726401
16 : https://www.oxfordeconomics.com/resource/tourism-impacts-in-middle-east-from-iran-war/