تور ایمنی دولت در برابر دومینوی بیکاری
بررسی ضرورت مداخله هدفمند در بازار کار و اشتغالزایی عمومی
«مردان از کار بیکار شدند. قدرت خرید خشکید. کسانی که پول داشتند از خرجکردن آن هراسیدند. اعتبارات منقبض شد. صنعت متوقف گردید. تجارت کاهش یافت. بیکاری اوج گرفت.»
روایت بالا، داستان رکود بزرگ آمریکا در سال ۱۹۲۹ میلادی است که با مرور زمان، شدت بیشتری گرفت. در این رکود بزرگ، بیش از دوازده میلیون نفر (جمعیتی قریب به یکچهارم از نیروی کار آن روز در آمریکا) بیکار شدند. دستمزدها بهشدت کاهش یافت، بانکها ورشکست شدند و پساندازهای مردم از بین رفت. در چنین شرایطی فقدان درآمد برای خانوارها منتج به پرداختنشدن اقساط وام خانهها شد و عده کثیری بیخانمان شدند. همزمان با این بحران، روزولت ایدهٔ «طرح نو» یا «نیودیل» [1] را مطرح کرد تا بتواند راه خروجی از این بحران باشد. تجربه نیودیل نشان داد که در شرایط بحرانی، دولت میتواند و باید بهعنوان تور ایمن عمل کند تا با برنامههای بزرگ، از مردم در برابر فاجعههای اقتصادی محافظت کند. نیودیل که برای احیای وضعیت اقتصادی آمریکا مطرح شد، فارغ از انتقاداتی که نسبت به آن مطرح میشود با تجویزهای کوتاه و بلندمدت خود توانست موفقیتهایی در عرصه اقتصادی و اجتماعی کسب کند؛ ازاینرو مرور نیودیل برای درسگرفتن از ابتکارات آن در ایرانِ پساجنگ رمضان نکتههایی درخور دارد.
مروری بر نیودیل
«نیودیل» یا «طرح/قرارداد جدید» مجموعهای از برنامههای اجتماعی-اقتصادی توسط فرانکلین دی روزولت رئیسجمهور وقت آمریکا بود که حدفاصل سالهای ۱۹۳۳ تا ۱۹۳۹ میلادی اجرا شد. این برنامه جهت حل مشکل رکود بزرگ آمریکا به عرصه عمل درآمد. نیودیل از سه خطمشی اساسی پیروی میکرد که شامل این موارد میشدند: بازسازی [2]، احیای اقتصادی [3] و اصلاحات قوانین [4]. همچنین نیودیل مشتمل بر چندین برنامه بود؛ اما مهمترین برنامهٔ آن را شاید بتوان برنامههای اشتغالزایی و کمک فوری به بیکاران دانست که در چند سطح اجرا میشد.
سپاه حفاظت از غیرنظامیان [5] یکی از برنامههای اشتغالزایی نیودیل بود. اعضای این طرح که عمده آنها جوانان بودند، در راستای اقدامات محیطزیستی موظف به کاشت درخت، جلوگیری از فرسایش خاک، ساخت پارک، ساخت جادهها و مسیرهای جنگلی و کنترل سیلاب و بهبود منابع آب بودند و بابت انجام این اقدامات که داوطلبانه به نظر میرسند، حقوق، غذا و محل اقامت دریافت میکردند. اهمیت این طرح در آن بود که با سادهترین راههای موجود، افراد را برای اشتغال به کار گرفت.
مرور برنامههای اشتغالزایی نیودیل نشان میدهد که برنامههای اشتغالزایی تنها بر کارگران ساده تمرکز نداشته و سطوح شغلی متفاوتی را برای رشد اشتغال در نظر گرفته است. اداره پیشرفت کارها یکی دیگر از طرحهای نیودیل بود که با بهکارگیری اقشار مختلف پروژههای عمرانی انجام میدادند. همچنین لازم به ذکر است نیودیل تنها محدود به برنامههای اشتغالزایی کوتاه و میانمدت نبود و اصلاحات ساختاری و قوانین نیز در پی آن صورت گرفت.
مداخله دولت در بازار کار
در شرایط جنگی یا حتی تهدیدات جدی امنیتی، انتظار معجزه از بازار آزاد یا اقتصاد بدون مداخله دولت واقعبینانه نیست. سیاستهای فعال بازار کار [6] مجموعهای از مداخلات هدفمند است که بر مبنای آن دولتها میکوشند تا میان عرضه و تقاضای نیروی کار تعادل برقرار کنند و بتوانند مدتزمان بیکاری را کاهش دهند و نرخ اشتغال را افزایش دهند. این سیاستها بهطورکلی در چند حوزه اصلی طبقهبندی میشوند که شامل موارد زیر است:
آموزش و ارتقای مهارت؛ مشوقهای استخدامی و یارانه دستمزد؛ خدمات کاریابی و مشاوره شغلی؛ برنامههای کارآموزی و کارورزی در محیط واقعی کار؛ حمایت از کارآفرینی و خوداشتغالی؛ و برنامههای ایجاد اشتغال عمومی یا موقت. برنامههای ایجاد اشتغال عمومی، برنامهای است در شرایط جنگی، اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ چرا که با رشد جمعیت بیکاران و تعدیلشدگانِ صنایع، مداخله دولت بهعنوان تنها تور ایمنی عمل میکند که بتواند از کارگران بیکار شده حمایت کند. [7]
تصویری از وضعیت بیکاری پس از جنگ
گزارش مرکز آمار از بازار کار زمستان ۱۴۰۴، نشان میدهد که نرخ بیکاری کل کشور از ۷.۸ به ۷.۶ درصد نسبت به فصل مشابه در سال قبل (مستان ۱۴۰۳) کاهشیافته، اما همزمان نرخ مشارکت اقتصادی نیز افت کرده؛ موضوعی که معمولاً به معنای انصراف بخشی از بیکاران از جستوجوی کار به دلیل تداوم جنگ است. آمارها نشان میدهد بازار زنان کار وضعیت وخیمتری را تجربه میکند چرا که نرخ بیکاری زنان به ۱۵ درصد رسیده، نرخ مشارکت آنان کاهشیافته و بیش از ۶۵۰ هزار زن به جمعیت غیرفعال اضافه شدهاند. از سوی دیگر غلامحسین محمدی، معاون وزیر کار، تعاون و رفاه اجتماعی، در فروردینماه ۱۴۰۵ بیان کرده است: «طبق برآوردهای اولیه، جنگ منجر به ازدسترفتن بیش از یک میلیون شغل و بیکاری مستقیم و غیرمستقیم دو میلیون نفر شده است.»
با آسیب به زیرساختها و صنایع، زنجیرهای از تعدیل و بیکاری آغاز شده، ناامنی شغلی افزایش پیدا کرده و جریان درآمدی خانوارهای زیادی به واسطه جنگ، قطع شده است. این روند در صورت عدم مداخله سیاستی میتواند به کاهش بیشتر امنیت شغلی، افت درآمد خانوارهای کارگری و فشار مضاعف بر دهکهای پایین منجر شود و نرخ فقر ۳۶ درصدی را با رشد جمعیت فقیران و نزدیکشدن غیر فقرا به خطفقر همراه کند. در چنین شرایطی آزادسازی اقتصادی تجویزی نیست که بتواند مشکل اقتصاد جنگزده را حل کند؛ بلکه اگر مداخله از جانب دولت رخ ندهد، با رشد جمعیت بیکار، جمعیت فقرا نیز جابهجا خواهد شد.
ایدههایی در باب طرحِ نوی پساجنگ رمضان
با پذیرش مثبتبودن عملکرد نیودیل در آمریکای درگیر بحران پس از جنگ جهانی اول و موفقبودن آن، فارغ از تفاوتهای ساختاری ایران ۱۴۰۵ و آمریکای ۱۹۳۳، ایدههایی از نیودیل اجراپذیر خواهند بود. بر اثر جنگ رمضان، خانوارها از چند جهت آسیبپذیرتر از پیش هستند: افزایش تورم و کاهش قدرت خرید، تعدیل نیرو و بیکاری و احیاناً دسترسی و تأمین کالاها در همین راستا اقدامات زیر با نگاهی بر طرح روزولت پیشنهاد میشود.
جلوگیری از احتکار کالاهای اساسی و رصد روزانه این اقلام، ضروریترین امر جهت جلوگیری از تزریق ترس به جامعه خواهد بود. علاوه بر رصد دقیق اساسیترین نیازهای جامعه، توزیع بهدرستی باید کنترلشده باشد تا تقاضای تحریکشده منجر به احتکار خانگی خانوارها نشود. همچنین جهت جلوگیری از فقر غذایی، توجه به سهمیهبندی عادلانه و اولویتدهی به اقشار آسیبپذیر اهمیت دارد؛ سیاستی که در بسیاری کشورهای جنگزده موفقیتآمیز بوده است. باتوجهبه احتمال کاهش تولید برق کشور، ضمن تأکید بر توسعه زیرساختهای انرژی جهت خروج از ادبیات ناتوانی تولید برق، گفتگوی شفافانه با مردم برای اصلاح الگوی مصرف متناسب با شرایط جنگی، میتواند راهگشا باشد.
اگرچه آمار دقیقی از بیکاریهای ناشی از جنگ منتشر نشده؛ اما همراه با قطع اینترنت بینالملل، اشتغالهای خانگی بنا شده بر پلتفرم مجازی ازپاافتاده و آستانه فروپاشی قرار دارند. قطع اینترنت بینالملل، فشار بیسابقهای بر خانوارها و کسبوکارهای کوچک وارد کرده و ضرورت اتخاذ سیاستهای فوری و هدفمند جهت آزادسازی اینترنت را بیش از هر زمان دیگری آشکار میسازد.
سیاست اعطای وام جهت اشتغالزایی و معافیتهای مالیاتی، با ضعیفترین شیوههای نظارت و شفافیت بر آن در شرایط پیشرو، توصیه نمیشود، اما معمولاً شیوه پرانتخابترین روش برای اشتغالزایی مدیران خواهد بود. ایدهٔ جایگزین این سیاستها، الگوگیری از شیوههای اشتغالزایی نیودیل است. البته لازم به ذکر است برای تجویز اشتغالزایی توسط دولت، نیاز به آمار دقیقی از رستههای شغلیِ بیکار شده از جنگ وجود دارد، آماری که تاکنون از جانب وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی منتشر نشده است.
بااینوجود پیشنهاد میشود در راستای بهکارگیری کارگرانِ سادهٔ تعدیل شده برنامههای بازسازی جنگی نظیر تعمیر خانههای آسیبدیده از جنگ که تاکنون توسط گروههای خودیار و جهادی انجام میشده، به کارگران بیکار اما سازماندهی شده واگذار شود و معاش آنان از این طریق تأمین شود. همچنین باتوجهبه آسیب به زیرساختهای نظیر پل، راهآهن، صنایع فولاد و......اهمیت بازسازی این زیرساختها دوچندان به نظر میرسد، کما اینکه اقداماتی در راستای بازسازی آنها در دست اقدام است؛ اما به این وجود توصیه میشود از تمامی رستههای شغلی از کار بیکار شده در بازسازی جادهها، پلها، شبکههای حملونقل، مدارس، بیمارستانها و تسهیلات عمومی استفاده شود. در صورت ناکافی بودن این اقدامات برای حجم بیکاران، استفاده از ظرفیت آنان در تجهیز مناطق مستعد کشور برای نصب تجهیزات برق خورشیدی، ایدهای است که در بلندمدت هم میتواند به کسریهای ناترازی انرژی ایران کمک کند.
[1] New Deal.
[2] Relief.
[3] Recovery.
[4] Reform.
[5] Civilian Conservation Corps (CCC).
[6] ALMPs - Active Labour Market Policies.
[7] برگرفته از: گزارش سیاستی نوزدهم وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی؛ بازاندیشی در سیاستهای فعال بازار کار در ایران؛ ضرورت یکپارچهسازی نهادی و توسعه نظام جامع اطلاعات بازار کار.
منابع:
-گزارش سیاستی نوزدهم وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی؛ بازاندیشی در سیاست های فعال بازار کار در ایران؛ ضرورت یکپارچه سازی نهادی و توسعه نظام جامع اطلاعات بازار کار.
-روزنامه فرهیختگان، رفوی لیبرالیسم با چپ کنترل شده، ۱ اردیبهشت ۱۳۹۹، لینک خبر: https://farhikhtegandaily.com/news/39766
-تجارت فردا، تجربه آمریکای دهه ۳۰، ۱۳ تیر ۱۳۹۴، لینک گزارش: https://www.tejaratefarda.com/fa/tiny/news-11637
-دنیای اقتصاد، روزولت و ائتلاف برای خروج از بحران اقتصادی، ۶ مرداد ۱۴۰۳، لینک گزارش: https://donya-e-eqtesad.com/fa/tiny/news-4089422
- دانشنامه بریتانیکا، https://www.britannica.com/event/New-Deal