شکست رکورد تورم ۸۰ ساله؛ بازگشت اقتصاد ایران به عصر جنگ جهانی دوم
گزارش مرکز آمار نشان میدهد تورم نقطهای به ۷۳.۵ درصد رسیده است؛ رکوردی که از سالهای اشغال ایران در ۱۳۲۲ بیسابقه بوده
بر اساس گزارش مرکز آمار ایران، در فروردین ماه سال جاری، شاخص قیمت مصرفکننده به عدد 569.3 رسیده است که نسبت به ماه قبل 5 درصد، نسبت به فروردین ماه سال گذشته 73.5 درصد و در دوازده ماهه منتهی به ماه جاری نسبت به مدت مشابه سال قبل، 53.7 درصد افزایش نشان میدهد. این ارقام یعنی خانوارهای کشور یک سبد مشابه را در فروردین ماه امسال 73 درصد گرانتر از فروردین ماه سال گذشته خریدهاند. درواقع اگر چه تورم دوازده ماهه 53 درصد بوده، نرخ تورمی که مردمی حس کردهاند بیش از 73 درصد بوده است.
بازگشت به عصر جنگ جهانی دوم
آخرین باری که ایران نرخ تورمیهایی در این محدوده را به طور مستمر تجریه کرد، به سالهای 1321 و 1322 و سالهای اشغال ایران توسط متفقین برمیگردد. در آن زمان، قحطی، فروپاشی شبکهی توزیع و چاپ بیرویۀ پول برای مخارج ارتشهای اشغالگر، تورم را به رقم بیسابقۀ 110 درصد رساند. این در حالی است که اقتصاد ایران در شرایط صلح، تورمی را تجربه میکند که پیش از این فقط در شرایط اشغال نظامی و قحطی سراسری تجربه کرده بود.
دخانیات در صدر کالاهای گرانشده
بر اساس گزارش مرکز آمار ایران، بیشترین فشار تورمی در بخش خوراکیها و آشامیدنیها مشاهده میشود که در برخی اقلام از میانگین تورم دوازده ماهه هم فراتر رفته است. به عنوان مثال در حالی که نرخ تورم دوازده ماهه 53 درصد بوده، نرخ تورم روغن و چربیها که 99.8 درصد بوده یا نان و غلات که از مرز 106 درصد هم فراتر رفته است.
بررسی این گزارش نشان میدهد دخانیات با 12.5 درصد تورم ماهیانه در صدر کالاها و خدمات با تورم بالا قرار دارد. پس از آن بهداشت و درمان با 9.5 درصد، ارتباطات 8.8 درصد، روغن و چربیها 7.5 درصد و مبلمان و لوازم خانگی با 7.4 درصد در رتبههای بعدی قرار دارند.
نرخ تورم برای اقشار پایینتر بیشتر است
نکتۀ بسیار مهمی که در گزارش مرکز آمار به آن اشاره شده، فاصلۀ تورمی دهکهاست که به 6.2 درصد رسیده است که نسبت به ماه قبل 1.2 واحد درصد افزایش نشان میدهد. در حالی تورم سالانۀ دهک دهم 52 درصد است، نرخ تورم سالانۀ دهک دوم معادل 58.2 درصد است که به خوبی نشان میدهد فشار تورمی بر طبقات ضعیفتر جامعه به مراتب سنگینتر است. آمار این مرکز از تورم نقطهای فروردین ماه به تفکیک دهکها نشان میدهد تفاوت بین دهکهای دهم و دوم در این شاخص به حدود 15 واحد درصد رسیده که در نمودار زیر به خوبی مشخص است.
اگر از زاویه آمار کلان و اعداد رسمی فاصله بگیریم و به اقتصاد سیاسیِ تورم و روانشناسی بازار در فروردین ۱۴۰۵ نگاه کنیم، ابعاد پنهانی فاش میشود که در گزارش مرکز آمار دیده نمیشوند.
الگوی مصرف از پسانداز به انبارداری خانگی تغییر کرده است
بعد مهم دیگر، تغییر رفتار طبقۀ متوسط است. وقتی تورم نقطه به نقطه به بیش از ۷۰ درصد میرسد، مفهوم پسانداز ریالی کاملا از بین میرود. طی دو ماه گذشته با وقوع جنگ، بخشی از تقاضای موجود در بازار نه برای مصرف فوری، بلکه برای ذخیرهسازی استراتژیک توسط خانوادهها بوده است. این هجوم برای خرید کالاهای بادوام و حتی نیمهبادوام، خود به یک موتور محرک برای رشد قیمتها تبدیل شده است. برخی از اقتصاددانان نهادگرا معتقدند این جهش قیمت در فروردین، نتیجهی سرکوب قیمتی در ماههای پایانی سال ۱۴۰۴ بوده است.
از منظر تحلیل میانرشتهای، تورم پنج درصدی ماهیانه نقطه عطفی است که در آن طبقۀ متوسط به طور کامل استراتژی مالی خود را تغییر میدهد. کالاهای جانشین یکی از نشانههای این تغییر رفتار هستند. مردم به شکلی گسترده از کالاهای باکیفیت به سمت کالاهای ارزان و کمکیفیت مانند حذف پروتئین و جایگزینی با کربوهیدراتهای ارزان حرکت میکنند. از دیگر سو در این شرایط، نگهداری پول نقد حتی برای چند روز به معنای ضرر قطعی است که منجر به افزایش سرعت گردش پول میشود. درواقع پدیدهای به اسم «مرگ پسانداز» رخ میدهد؛ پدیدهای که خود مثل بنزین روی آتش تورم عمل میکند.
تورم لمسشده دو برابر تورم رسمی است
وقتی تورم ماهیانه به پنج درصد میرسد، ما دیگر با یک رشد خطی روبرو نیستیم. اگر این روند تا پایان سال ادامه یابد، تورم سالانه از مرز ۸۰ درصد عبور خواهد کرد. این عدد نشان میدهد که انتظارات تورمی مردم با سرعتی بیشتر از آن چه تصور میشود در حال رشد است. از طرف دیگر، وقتی نرخ تورم ماهیانه پنج درصد است، فروشندگان خرد برای پیشگیری از ضرر آتی، قیمتها را ۱۰ تا ۱۵ درصد بالا میبرند. این یعنی تورم لمسشده توسط شهروندان دو برابر آمار رسمی است. از طرف دیگر تورم پنج درصدی در فروردین ماه، یعنی اعتماد به سیاستهای مهار تورم در همان ابتدای سال از دست رفته است و انتظارات تورمی روز به روز افزایش خواهد یافت.
نرخ تورم بالا به معنای تخریب سرمایهی اجتماعی است
در تمام بحرانهای قبلی، اقتصاد ایران توانایی بازگشت به روند میانگین خود را داشت اما اکنون تورم به یک روند صعودی پایدار تبدیل شده است که دیگر به زیر 50 درصد سقوط نمیکند. به علاوه شکسته شدن نرخ تورم 80 ساله فقط یک هشدار اقتصادی نیست، بلکه به معنای فروپاشی قراردادهای اجتماعی است. وقتی ارزش پول ملی با این سرعت از بین میرود، برنامهریزی بلندمدت برای ازدواج، خرید مسکن و حتی تحصیل به رفتارهایی غیرعقلانی تبدیل میشود. به نظر میرسد اقتصاد ایران به مرحلهای رسیده که تورم دیگر پدیدهای صرفا پولی نیست، بلکه بازتابی از بحرانی است که نیاز به دخالتهایی فراتر از تصمیمات اقتصادی دارد.