مالیاتِ جنگ بر بشقاب غذا؛ سایۀ سنگین بحران انرژی بر امنیت غذایی جهان
با اختلال در زنجیرۀ تأمین کود و رشد سرسامآور هزینههای حملونقل در پی تنشهای خاورمیانه، فائو از بالاترین رشد قیمت مواد غذایی از سال ۲۰۲۴ خبر داد
کشاورزی مدرن در واقع تبدیل سوخت فسیلی به کالری است. جنگ اخیر در خاورمیانه از سه مسیر سوخت ماشینآلات، سیستمهای آبیاری و خشککنها هزینۀ مستقیم تولید را افزایش داده است. حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد هزینۀ تولید محصولات کشاورزی در مقیاس صنعتی، مربوط به انرژی است. تنش در خاورمیانه قیمت نفت را افزایش داده و درواقع قیمت تمامشدۀ گندم در آرژانتین یا برنج در ویتنام بالاتر رفته است. از طرف دیگر، اکثر کودهای نیتروژنی جهان با استفاده از گاز طبیعی تولید میشوند و خاورمیانه یکی از بزرگترین تآمینکنندگان خوراک پتروشیمیهای تولید کود است. اختلال در تولید یا صادرات گاز، یعنی گران شدن کود و این یعنی کاهش عملکرد محصول در هر هکتار در سراسر جهان. گزارش الجزیره به افزایش سرسامآور نرخ بیمۀ کشتیها اشاره میکند و معتقد است مالیات جنگی غیررسمی باعث شده حتی کالاهایی که مسیرشان مستقیما در منطقۀ درگیری نیست، به دلیل اختلال در سیستم حمل و نقل جهانی، گرانتر به دست مصرفکنندۀ نهایی برسند.
فائو؛ بالاترین رشد قیمتها از سال 2024
بر اساس گزارش منتشر شدۀ فائو در سوم آوریل ۲۰۲۶، قیمت جهانی مواد غذایی در ماه مارس 2.4 درصد افزایش یافته است. این دومین ماه متوالی افزایش قیمتها بوده و بالاترین سطح از اواخر سال ۲۰۲۴ محسوب میشود. بیشترین تآثیر بر قیمت غلات، روغنهای گیاهی و گوشت بوده است. در برخی مناطق درگیر، قیمت اقلامی مثل پیاز، سیبزمینی و گوجهفرنگی طی دو هفته تا سه برابر رشد داشته است. بر اساس این گزارش، شکر با 7 درصد افزایش، روغن گیاهی با 5 درصد افزایش، گندم با 4.3 درصد افزایش، لبنیات با 1.2 درصد افزایش و گوشت با یک درصد افزایش مواجه شدهاند. همچنین افزایش قیمت کود از دیگر دلایل افزایش قیمتهاست. حدود یک سوم تولید کود جهانی از تنگه هرمز عبور میکند که جنگ باعث اختلال در عرضۀ آن شده است. پیشبینی میشود اگر جنگ ادامه یابد، قیمت کود جهانی در نیمۀ اول سال جاری میتواند ۱۵ تا ۲۰ درصد بالاتر برود و قیمت غذا همچنان افزایش یابد.
کشورهای فقیر بیشتر آسیب میبینند
بر اساس گزارش فائو، قیمتهای کشاورزی جهانی هنوز نسبتا پایدارند اما فشارهای آتی از کود و انرژی در راه است. این تآثیر برای خانوارهای فقیر در کشورهای کمدرآمد که بیش از 65 درصد درآمدشان را صرف تهیۀ غذا میکنند بیشتر است. گزارش فائو تأکید دارد که این افزایشها میتواند امنیت غذایی جهانی را تهدید کند و آثار کامل آن در برداشت بعدی طی شش تا دوازده ماه آینده مشخصتر شود. اگر جنگ ادامه یابد، قیمت کود میتواند 15 تا 20 درصد بالاتر رود. این سازمان معتقد است این افزایشها هنوز متوسط هستند و به دلیل ذخایر کافی غلات هنوز جهش نیافتهاند اما اگر جنگ طولانی شود، کشاورزان محصولات کمتری میکارند و قیمتها بیشتر افزایش مییابد.
علاوه بر این، کشورهایی که پیش از جنگ به کمکهای بشردوستانه وابسته بودند، بیشترین آسیب را میبینند. بسته شدن تنگه هرمز موجب شده محمولههای غذایی برنامۀ جهانی غذا (WFP) به اندازۀ تغذیۀ چهار میلیون نفر برای یک ماه در آنجا گیر بیفتد. این سازمان در تلاش است مسیرهای جایگزین برای انتقال این کمکها پیدا کند. برای نمونه، محمولهای از بیسکویتهای پرانرژی که قرار بود از دبی به افغانستان ارسال شود، به جای عبور از ایران مجبور شده از 9 کشور رد شود تا از شمال وارد افغانستان شود؛ مسئلهای که هزینهها را به شدت افزایش داده است.
کاهش مصرف کود به کاهش تولید میانجامد
بانک جهانی هم اعلام کرده قیمت اوره بین فوریه و مارس ۴۶ درصد جهش ماهانه داشته و این روند ادامهدار خواهد بود. برنامۀ جهانی غذا هم هشدار میدهد جنگ طولانی ممکن است ۴۵ میلیون نفر دیگر را تا اواسط سال جاری میلادی به گرسنگی حاد بکشاند. این نهاد بینالمللی هم میافزاید تأثیر این افزایش قیمت بر کشورهای فقیر بیشتر خواهد بود و میلیونها نفر ممکن است با ناامنی غذایی بیشتر روبهرو شوند. به دلیل عرضۀ کمتر کود بر اثر جنگ، کشاورزان ممکن است کود کمتری استفاده کنند که سبب کاهش محصول و افزایش قیمت غذا به خصوص در کشورهای در حال توسعه خواهد شد. نیویورک تایمز هم گزارش داده کارخانههای کود در هند، الجزایر و اسلواکی تعطیل یا کند شدهاند و چین صادرات کود را محدود کرده است. کشاورزان استرالیا هم گندم کمتری کاشتهاند و کشاورزان آمریکا و برزیل تحت فشارند.
آرامش قبل از طوفان
با صعودی شدن قیمت نفت، هزینههای تولید محصولات کشاورزی افزایش یافته و قیمت کودهای شیمیایی که بر پایۀ گاز طبیعی هستند، بالا رفته است. الجزیره معتقد است که جهان در یک آرامش قبل از طوفان به سر میبرد و اگر راهکار دیپلماتیکی برای بازگشایی امن مسیرهای تجاری پیدا نشود، تورم مواد غذایی در ماههای آینده به موتور محرک ناآرامیهای اجتماعی در سراسر جهان تبدیل خواهد شد. تحلیلگران پیشبینی کردهاند در صورت طولانی شدن جنگ، این وضعیت فشار اجتماعی و اقتصادی شدیدی را به امنیت غذایی به خصوص در کشورهای در حال توسعه وارد خواهد کرد و میتواند ۴۵ میلیون نفر را در جهان به مرز گرسنگی حاد نزدیک کند.