جنگ چقدر به صنعت دارویی ایران ضربه زده است؟

صنعت داروسازی ایران یکی از خودکفا‌ترین بخش‌های صنعتی کشور محسوب می‌شود اما وابستگی آن به واردات دو سطح متفاوت دارد: داروهای نهایی (محصول آماده) و مواد اولیه و نهاده‌های تولید و بسته‌بندی. طبق آمار رسمی سازمان غذا و دارو، حدود 97 درصد از اقلام دارویی از نظر تعداد قلم دارو، در داخل کشور تولید می‌شود. از نظر ارزش ریالی، حدود ۸۰ تا ۸۲ درصد داروها در داخل اولید شده و ۱۸ تا ۲۰ درصد وارداتی است. از نظر تعداد واحد دارو مصرفی، بیش از ۹۸ درصد تولید داخل و کمتر از دو درصد وارداتی است. این ارقام نشان می‌دهد کشور در داروهای مصرفی، پرمصرف و روزمره خودکفا است. واردات محدود به داروهای خاص، بیولوژیک، سرطان‌های پیشرفته، بیماری‌های نادر و برخی داروهای جدید است که تولید داخلی آنها هنوز صرفهٔ اقتصادی یا فناوری لازم را ندارد.

وابستگی صنعت دارو به واردات مواد اولیه چقدر است؟

علی‌رغم خودکفایی در داروهای روزمره، بخش قابل توجهی از مواد اولیه و سایر نهاده‌ها، هنوز وارداتی است. گزارش‌های تحلیلی نشان می‌دهد که سهم مواد مستقیم در بهای تمام‌شده تولید دارو حدود ۷۰ درصد است و بخش زیادی از این مواد وابسته به واردات به‌ویژه از هند، چین و گاهی اروپا هستند. ارزش کل واردات دارو و مواد اولیه طی در سال‌های اخیر بین ۱.۸ تا ۲.۷ میلیارد دلار در نوسان بوده و پیش‌بینی این رقم برای سال جاری ۲.۲ میلیارد دلار قبل از شرایط جنگی بود. از این مبلغ، حدود نیمی با ارز ترجیحی و نیمی با ارز آزاد تأمین می‌شود. وابستگی هزینه‌ای صنعت به واردات نهاده‌ها همچنان بالاست و نوسانات ارزی یا اختلال در مسیرهای تأمین مثل جنگ اخیر، مستقیما بر قیمت و دسترس‌پذیری دارو تأثیر می‌گذارد.

جنگ به چند واحد دارویی آسیب زد؟

در جریان جنگ 40 روزه، حدود ۲۴ تا ۳۰ واحد تولیدی، توزیعی و تحقیقاتی دارو از جمله شرکت توفیق دارو در وردآورد تهران و بخش‌هایی از انستیتو پاستور هدف قرار گرفتند. توفیق دارو که مواد اولیه داروهای ضدسرطان، بیهوشی، بیمارستانی و بیماری‌های خاص تولید می‌کرد، تقریباً کاملاً نابود شد و ده‌ها قلم ماده اولیه استراتژیک از چرخه تولید خارج شدند. از دیگر سو فرودگاه‌ها و ناوگان حمل دارو از هند که کشور اصلی تامین‌کننده مواد اولیه است، آسیب دیدند و مسیرهای دریایی به دلیل محاصره و اختلال در تنگه هرمز مسدود یا کند شدند. این امر واردات داروهای خاص را بسیار سخت کرد.

انجمن داروسازان چه می‌گوید؟

هادی احمدی عضو هیئت مدیره انجمن داروسازان ایران و مقامات سازمان غذا و دارو تأکید دارند که تاکنون هیچ کمبود سراسری دارو گزارش نشده و صنعت داروسازی «واکسینه‌شده و آب‌دیده» است. با ۲۴۰ کارخانه تولید دارو، ۸۰ واحد مواد اولیه و ۱۸ هزار داروخانه که ۲۴ ساعته فعال هستند، توزیع مویرگی دارو ادامه دارد. کمبودهای مقطعی مثل برخی داروهای اعصاب و روان مربوط به قبل از جنگ بوده و ربطی به جنگ ندارد. انستیتو پاستور هم علی‌رغم خسارت، واکسن‌سازی را ادامه می‌دهد. همچنین ذخایر استراتژیک که قانون برنامه هفتم شش ماه را الزامی کرده، کافی اعلام شده و خدمات بدون تعطیلی ادامه داشته است.

شهروندان چه می‌گویند؟

شهروندان در شهرهایی مثل تهران، کرج و مشهد گزارش می‌دهند که کمبود به داروهای حیاتی و حتی عمومی رسیده است: داروهای سرطان مثل اکسجوا، آروماسین، انسولین، داروهای قلب، تیروژن، آمی‌تریپتیلین و دستکش و اقلام بهداشتی کمیاب شده است. از طرف دیگر قیمت‌ها جهش شدید داشته‌اند. مثلاً انسولین لانتوس از ۱۷۷ هزار به ۷۱۰ هزار تومان و در برخی موارد تا ۷ میلیون، اکسجوا از ۱.۵ میلیون به ۴۲ میلیون تومان رسیده‌اند. بیماران خاص درمان را به تعویق انداخته‌اند یا با بازار سیاه و داروهای تقلبی مواجه شده‌اند. قبل از جنگ هم ذخایر فقط برای دو ماه کافی اعلام شده بود و حدود ۸۰۰ قلم دارو در خطر کمبود بودند. جنگ این بحران را تشدید کرد. هر چند داروهای عمومی و پرمصرف به راحتی تأمین می‌شوند ولی ممکن است کمبودهای محلی یا تأخیر وجود داشته باشد. در مورد داروهای خاص و بیماران مزمن وضعیت بحرانی‌تر است؛ تولید داخلی ضربه خورده و واردات سخت شده است. می‌تتوان گفت بیماران خاص بیشترین آسیب را از شرایط جنگی دیده‌اند. همچنین پس از جنگ، نگرانی از مافیای دارو و بازار سیاه افزایش یافته و کادر درمان هم تحت فشار است.

جمع‌بندی؛ حساس به تامین ارز و حمل و نقل بین‌المللی

در کل، صنعت دارویی ایران به دلیل خودکفایی نسبی تا حالا از فروپاشی کامل جلوگیری کرده، اما جنگ آسیب جدی به زنجیره تأمین زده و برای ماه‌های آینده به‌ویژه بیماران صعب‌العلاج ریسک بالایی ایجاد کرده است. مقامات می‌گویند اوضاع تحت کنترل است ولی گزارش‌های مردمی از گرانی و کمبود داروهای خاص خبر می‌دهند. هر چند انجمن داروسازان ایران این صنعت را «واکسینه‌شده» در برابر تحریم‌ها توصیف می‌کند اما همچنان حساس به تأمین ارز، حمل‌ونقل بین‌المللی و مواد اولیه استراتژیک است. در سال‌های اخیر با رونمایی از محصولات جدید، تلاش برای کاهش این وابستگی ادامه دارد و صرفه‌جویی ارزی قابل توجهی حاصل شده اما جنگ اخیر نشان داد که هرگونه اختلال در واردات مواد اولیه یا مسیرهای لجستیکی مانند هند و چین، می‌تواند کمبودهای مقطعی به‌ویژه برای داروهای خاص، ایجاد کند.