گذار در بازار جهانی مواد مخدر؛ جایگاه ایران در معادله جدید مواد کجاست؟

بازار جهانی مواد مخدر با سرعتی فراتر از رشد جمعیت در حال گسترش است. بر اساس گزارش سال 2025 دفتر مواد مخدر سازمان ملل متحد و بر اساس داده‌های سال 2023، حدود ۳۱۶ میلیون نفر در سراسر جهان حداقل یک بار مصرف مواد را تجربه کرده‌اند که معادل ۶ درصد از جمعیت ۱۵ تا ۶۴ سال است. این رقم نسبت به سال ۲۰۱۳ که ۲۴۶ میلیون نفر بود، رشد قابل‌توجهی را نشان می‌دهد. در این میان، منطقه جنوب غربی آسیا (شامل ایران، افغانستان و پاکستان) به دلیل جایگاه استراتژیک در تولید و ترانزیت جهانی، نقشی حیاتی و درعین‌حال آسیب‌پذیر ایفا می‌کند. تحول بزرگ منطقه در آوریل ۲۰۲۲ با ممنوعیت کشت خشخاش در افغانستان توسط مقامات محلی آغاز شد. این اقدام منجر به کاهش ۹۵ درصدی کشت در سال ۲۰۲۴ نسبت به سال ۲۰۲۲ شد.

علاوه بر افزایش تعداد مصرف‌کنندگان، ماهیت بازار نیز به سمت مواد مخدر صنعتی (مانند مت‌آمفتامین و افیون‌های صنعتی) تغییر جهت داده است. این مواد به دلیل هزینه تولید پایین‌تر و امکان ساخت در نزدیکی بازارهای مصرف، چالش‌های جدیدی را برای سیستم‌های بهداشتی و انتظامی ایجاد کرده‌اند. در عین حال، بازارهای سنتی مانند کوکائین نیز به رکوردهای بی‌سابقه‌ای در تولید و توزیع دست یافته‌اند. افغانستان اکنون به یکی از قطب‌های تولید مت‌آمفتامین تبدیل شده است. قاچاق این ماده در مسیرهای سنتی هروئین (از جمله ایران) به شدت در حال گسترش است. در منطقه خاور نزدیک و میانه، کاپتاگون تولید شده در سوریه و لبنان همچنان بازارهای عربستان و کشورهای خلیج‌فارس را اشباع کرده است، هرچند تحولات سیاسی اخیر سوریه ممکن است در آینده تولید را مختل کند.

فقر، حاشیه‌نشینی و محدودیت فرصت‌های اقتصادی در ایران از عوامل اصلی گرایش به الگوهای مصرف پرخطر هستند. نابرابری‌های اقتصادی-اجتماعی در منطقه باعث شده است که افراد برای مقابله با احساسات منفی و فشارهای زندگی به مصرف مواد روی آورند. تریاک در سال ۲۰۲۱ حدود ۹ تا ۱۳ درصد از کل تولید ناخالص داخلی افغانستان را تشکیل می‌داد. در ایران، به دلیل قرار گرفتن در مسیر ترانزیت (بالکان و مسیرهای جنوبی)، فشار بر سیستم قضایی و انتظامی بسیار بالاست. گزارش اشاره می‌کند که در آسیا، مجازات‌های مربوط به مواد مخدر (حتی برای مصرف شخصی) بسیار سخت‌گیرانه‌تر از مناطق دیگر است.

گزارش نشان می‌دهد که حدود یک‌چهارم مصرف‌کنندگان مواد در جهان را زنان تشکیل می‌دهند. اگرچه تعداد مردان در مصرف اکثر مواد بیشتر است، اما زنان با سرعت بیشتری به سمت وابستگی و اعتیاد پیش می‌روند و آسیب‌های پزشکی و اجتماعی شدیدتری را تجربه می‌کنند. زنان اغلب برای مقابله با احساسات منفی مانند افسردگی و اضطراب به مصرف مواد روی می‌آورند. همچنین، زنان تزریق‌کننده مواد ۱.۲ برابر بیشتر از مردان در معرض خطر ابتلا به HIV قرار دارند. در ایران و منطقه، نرخ مصرف در مردان بسیار بالاتر است، اما زنان مصرف‌کننده سریع‌تر به وابستگی دچار شده و با انگ اجتماعی شدیدتری روبه‌رو هستند.

این شکاف جنسیتی در مصرف مواد مخدر بیشتر به عوامل اجتماعی، فرهنگی و محیطی مربوط می‌شود تا تفاوت‌های بیولوژیکی و طبق تحقیقات، به در دسترس بودن بیشتر مواد برای مردان نسبت به زنان نیز مربوط می‌شود. با این حال، در مورد مصرف غیرپزشکی مواد دارویی، مانند مواد افیونی دارویی و محرک‌ها و همچنین آرام‌بخش‌ها و مسکن‌ها، نسبت زنان در برخی کشورها بیشتر و در برخی دیگر تقریباً برابر با مردان است. در میان افرادی که در سال گذشته در سال ۲۰۲۳ از هر ماده مخدری استفاده کرده‌اند، تنها یک نفر از هر چهار نفر زن بوده است، اگرچه تفاوت در مصرف مواد مخدر بسته به منطقه و زیر منطقه و نوع ماده مخدر بسیار متفاوت بوده است. در جدول زیر به میزان سالانه مصرف ماری‌جوانا (کانابیس) بر اساس جنسیت و منطقه در سال 2023 اشاره شده است.

شیوع سالانه جهانی مصرف حشیش در بین زنان ۲.۳ درصد و در بین مردان سه برابر بیشتر و ۷ درصد بوده است. این نسبت در مناطق مختلف بسیار متفاوت بوده است - تقریباً ۱۰ برابر مردان بیشتر از زنان در آفریقا و آسیا مصرف می‌کردند، دو برابر مردان بیشتر از زنان در اروپا و کمتر از ۱.۵ برابر مردان بیشتر از زنان در آمریکا و اقیانوسیه کانابیس مصرف می‌کردند.

دوره نوجوانی به دلیل تکامل مغز، دوره‌ای بسیار حساس است. آمارها نشان می‌دهد که میزان مصرف مواد در میان نوجوانان ۱۵ و ۱۶ ساله در برخی مناطق، مشابه یا حتی بیشتر از بزرگسالان است. شروع زودهنگام مصرف مواد، خطر ابتلا به اختلالات مزمن در بزرگسالی را به شدت افزایش داده و بر موفقیت‌های تحصیلی و شغلی آینده تأثیر منفی می‌گذارد.

چالش‌های بهداشتی : ایدز و هپاتیت

مرگ‌ومیر مرتبط با مواد مخدر تنها به دلیل مصرف بیش از حد (اوردوز) نیست، بلکه بیماری‌های ناشی از روش‌های پرخطر مصرف نیز سهم بزرگی دارند. هپاتیت C ناشی از تزریق غیر ایمن، عامل اصلی مرگ‌ومیر در میان مصرف‌کنندگان است. نرخ شیوع HIV در میان افراد تزریق‌کننده مواد در این منطقه ۲۹.۵ درصد است که یکی از بالاترین نرخ‌ها در جهان محسوب می‌شود. داده‌های آماری جامع سازمان ملل عمدتاً مربوط به سال ۲۰۲۱ و روندهای جدید تا سال ۲۰۲۴ است.

درمان و نابرابری‌ در دسترسی

شکاف بزرگی در دسترسی به خدمات درمانی وجود دارد؛ از هر ۱۲ نفر که دچار اختلال مصرف مواد هستند، تنها ۱ نفر به درمان دسترسی دارد. این نابرابری در مورد زنان شدیدتر است، به طوری که تنها ۱ زن از هر ۱۸ زن مبتلا، خدمات درمانی دریافت می‌کند. موانعی مانند انگ اجتماعی، مسئولیت‌های خانوادگی و نبود مراکز مخصوص زنان، از دلایل اصلی این وضعیت است.

همچنین نابرابری شدیدی در دسترسی به داروهای تسکین‌دهنده درد (مرفین و مشابه آن) وجود دارد. حدود ۸۶ درصد از جمعیت جهان در کشورهایی زندگی می‌کنند که دسترسی آن‌ها به این داروهای ضروری برای مراقبت‌های پزشکی، بسیار کمتر از میانگین جهانی است.

در خصوص برخورد با جرائم مواد مخدر در ایران و منطقه، عمدتاً بر نگهداری و مصرف متمرکز است. حدود دوسوم افرادی که در جهان با پلیس درگیر می‌شوند، به دلیل مصرف یا نگهداری شخصی است. ضرورت تغییر از رویکردهای صرفاً تنبیهی و قهری به سمت درمان‌های علمی و داوطلبانه است. در واقع رویکرد تنبیهی، هزینه‌های اجتماعی و اقتصادی زیادی برای سیستم‌های قضایی به همراه دارد.

ایران به عنوان بخشی از منطقه جنوب غربی آسیا در کنار افغانستان و پاکستان دسته‌بندی‌شده است. جمهوری اسلامی ایران از جمله کشورهایی است که داده‌های ملی خود را در زمینه عرضه و تقاضای مواد به سازمان ملل ارائه کرده است. بررسی وضعیت ایران نشان می‌دهد که ممنوعیت کشت خشخاش در افغانستان باعث شده قیمت تریاک در این کشور به ۱۰ برابر قیمت قبلی (حدود ۷۵۰ دلار در هر کیلوگرم) برسد که مستقیماً بر بازارهای همسایه مانند ایران تأثیر می‌گذارد، کاهش عرضه هروئین ممکن است مصرف‌کنندگان ایران را به سمت مواد افیونی صنعتی بسیار خطرناک (مانند نیتازن‌ها) سوق دهد و همچنین منطقه جنوب غربی آسیا با ۲۹.۵ درصد، یکی از بالاترین نرخ‌های شیوع HIV را در میان افراد تزریق‌کننده مواد در جهان دارد. بنابراین تمرکز بر نوجوانان ۱۵-۱۶ ساله که نرخ مصرف آن‌ها مشابه بزرگسالان، افزایش دسترسی به نالکسون برای جلوگیری از مرگ ناشی از اوردوز و برنامه‌های تعویض سرنگ برای کنترل اچ آی وی و ایجاد مراکز جنسیتی برای کاهش انگ اجتماعی و فراهم کردن امکاناتی مانند مراقبت از کودکان در زمان درمان از جمله مواردی است که نیاز به بررسی و اقدام دارد.

پیوند عمیقی میان نابرابری‌های ساختاری و الگوهای مصرف وجود دارد؛ به طوری که عواملی نظیر فقر، حاشیه‌نشینی و محدودیت‌های آموزشی و شغلی نه‌ تنها از پیامدهای مصرف هستند، بلکه به عنوان محرک‌های اجتماعی عمل کرده و چرخه مصرف را تقویت می‌کنند. این بحران با تأثیر بر نهاد خانواده و ایجاد تجربیات ناگوار دوران کودکی، منجر به تداوم بین‌نسلی آسیب‌ها و تضعیف سلامت روانی نسل‌های آینده می‌شود. علاوه بر این، انگ اجتماعی و موانع جنسیتی، دسترسی گروه‌های آسیب‌پذیر به‌ویژه زنان را به خدمات درمانی محدود کرده و آن‌ها را در معرض خشونت و آسیب‌های پزشکی شدیدتری قرار داده است.

در نهایت، مقابله با مشکل مواد مخدر نیازمند رویکردی مبتنی بر سلامت و شواهد علمی است. کاهش نابرابری در درمان، تمرکز بر پیشگیری در سنین نوجوانی و حمایت ویژه از زنان، از اولویت‌های اصلی برای کاهش آسیب‌های اجتماعی و اقتصادی در سطح جهانی و منطقه‌ای (به ویژه ایران) محسوب می‌شود.