آهوها، شاهدان تاریخی خارک

«در این شرایط خاص که جزایر کشورمان به‌ویژه جزیره خارک در معرض تهدید قرار گرفته است لازم دانستم اطلاعاتی در مورد اهمیت محیط زیستی جزیره خارک که به دلیل شرایط خاص طبیعی و تنوع زیستی از سوی سازمان حفاظت محیط‌زیست حفاظت شده اعلام شده به لزوم حفاظت از آن یک وظیفه ملی و میهنی محسوب می‌شود را به اطلاع برسانم.» هوشنگ ضیایی کارشناس باسابقه محیط‌زیست سخنانش را با این عبارت شروع می‌کند و بعد سراغ ویژگی‌های خارک می‌رود. «جزیره خارک با وسعت تقریبی دو هزار و ۲۰۰ هکتار در ۴۶ کیلومتری بندر بوشهر و ۳۷ کیلومتری بندر گناوه قرار دارد. جزیره کوچک خارکو که چهارونیم کیلومتر طول و ۷۰۰ متر عرض دارد در ۵ کیلومتری شمال این جزیره قرار دارد.»

به گفته ضیایی شکل جزیره خارک به‌صورت مثلث است که قاعده آن به سمت شمال و رأس آن به سمت جنوب قرار دارد. طول جزیره ۸.۵ کیلومتر و عرض آن هم ۳.۵ کیلومتر و سطح جزیره از رسوبات آهکی که به نام آهک‌های خارک نام‌گذاری شده‌اند پوشیده شده است. ارتفاع جزیره در فرودگاه از سطح دریا ۶ متر قرار دارد و مرتفع‌ترین بخش آن کوه «دیده‌بان» با ۷۶۰ متر ارتفاع است.

باوجوداینکه در جزیره خارک مانند دیگر جزایر میزان بارندگی بین ۱۵۰ تا ۲۰۰ میلیمتر است؛ ولی به دلیل ارتفاعات و وضعیت مناسب زمین مقدار زیادی از این نزولات در طبقات مختلف زمین ذخیره شده و مقداری هم به شکل چشمه‌های فصلی و دائمی است که مهم‌ترین آن چشمه میرمحمد در ناحیه مرکزی قرار دارد. همچنین در جزیره چاه‌های آب شیرین را داریم که برای مصارف آشامیدنی و کشاورزی و به‌ویژه ساکنان بومی جزیره مورداستفاده قرار می‌گیرد.

البته در گذشته به دلیل چندین رشته قنات کشاورزی در جزیره رونق زیادی داشت. «جزیره خارک به دلیل موقعیت خاص طبیعی و جغرافیایی و نظامی خود از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بوده است. به اعتقاد عده‌ای از تاریخ‌نویسان جزیره خارک همان جزیره «ایکارا» (Icara) است که در زمان اسکندر مقدونی از معبد «آرتمیس» (Arthemis) در آن نام‌برده‌شده است. پس از اسلام هم اکثر مورخان و جغرافی‌دانان از آن به‌عنوان جزیره‌ای آباد و پرجمعیت نام برده‌اند که به دلیل نزدیکی دهانه شط‌العرب (اروندرود) و مسیر دریایی بندر بصره از موقعیت خوبی برخوردار است.»

این پیش‌کسوت محیط‌زیست اهمیت خارک را تنها در به تاریخ آن مرتبط نمی‌داند، به گفته او به لحاظ محیط زیستی هم این جزیره دارای اهمیت است. «در جزیره خارک پوشش گیاهی متنوعی وجود دارد که مهم‌ترین آن درخت تنومند و کمیاب و همیشه‌سبز «لور» (Ficus benghalensis) است. این درخت با ارتفاع ۱۵ متر و ریشه‌های هوایی آویزان رطوبت هوا را جذب می‌کند و میوه‌های قرمزرنگ آن زیبایی خاصی به آن داده است. جزیره خارک و خارکو و آب‌های اطراف آن به دلیل شرایط خاص خود و قرارگرفتن در منطقه جغرافیایی زیستی اورینتال (Oriental) زیستگاه مناسبی برای گونه‌های آبزیان و خزندگانی مانند لاک‌پشت‌های دریایی، انواع پستانداران دریایی مانند نهنگ‌ها و دلفین‌ها، پرندگان بومی و مهاجری مانند طوطی طوق صورتی، طوطی بزرگ هندی، کلاغ هندی، انواع پرندگان شکاری، پرندگان آبزی و کنارآبزی است.»

با وجود انواع‌واقسام گونه‌ها اما آنچه خارک را با آن می‌شناسند آهوهایش هستند، گونه‌ای که در فهرست گونه‌های حمایت شده کشورمان قرار دارد. «جزیره خارک از دیرباز به‌عنوان مهم‌ترین زیستگاه جهت تولیدمثل و تکثیر و پرورش این گونه باارزش کشورمان به شمار می‌رود.»

از تاریخ حضور آهو در جزیره خارک اطلاع موثقی نداریم. به گفته ضیایی، بطلمیوس درباره جزیره ایکارا آورده است که در آنجا بزهای وحشی موجود است که آزاد هستند و کسی متعرض آنها نیست، چرا که نذر آرتمیس شده‌اند. البته برخی حضور آهوها را به انتقال آنها توسط میرمهنا به ۲۲۰ سال قبل مرتبط می‌دانند. ولی عده‌ای دیگر اولین حضور این گونه به جزیره را به خان علی خان حیات داوودی نسبت می‌دهند. «زیستگاه بااهمیت خارک و آهوهای آن از بدو تأسیس سازمان شکاربانی و بعدتر سازمان حفاظت محیط‌زیست همیشه موردتوجه مسئولان بوده است.»

در سال ۱۳۵۲ که ضیایی مدیریت محیط‌زیست خوزستان را بر عهده داشت و جزیره خارک نیز تحت پوشش این استان بود. بعد از بازدید از این جزیره به تهیه گزارشی تحت عنوان بررسی اکولوژیکی جزیره خارک پرداخت. در آن زمان طبق توافقی که با شرکت نفت انجام شد همه ساله در فصول خشکسالی مقدار زیادی یونجه توسط هواپیما و کشتی به خارک و برای آهوها ارسال می‌شد. همچنین شخص علاقه‌مندی به اسم آقای منجزی که حراست جزیره خارک را بر عهده داشت با وسواس خاص از این آهو که موردعلاقه ساکنان جزیره بودند محافظت می‌کرد. همان سال اولین سرشماری توسط شکاربانان شرکت‌کننده در اولین دوره آموزش شکاربانان که با هواپیمای شرکت نفت که به این منطقه عزیمت کردند، انجام شد.

بر اساس این سرشماری تعداد آهوها ۴۰۰ فرد بود. باز در همان سال ۱۳۵۲ شیخ زاید تصمیم به احیای حیات‌وحش کشورش یعنی امارات گرفت. او که برای شکار هوبره و بازهای شکاری به خوزستان آمده بود ملاقاتی با هوشنگ ضیایی داشت. «او در این ملاقات گفت که برای احیای زیستگاه‌های کشورش و احیای نسل حیوانات منقرض شده همکارهایی با امارات داشته باشم. من ضمن اعلام آمادگی، انجام آن را منوط به موافقت سازمان محیط‌زیست کردم. بعد از مدتی ریاست وقت سازمان از من خواست که به جزیره خارک عزیمت کنم.

 من طی دو روز با نصب تور و جرگه کردن ۱۶ فرد آهو را زنده‌گیری کرده و سپس آنها را با یک فروند هواپیمای دوموتوره که سازمان آن را با مبلغ ۵۰ هزار تومان اجاره کرده بود به ابوظبی و در زیستگاه‌هایی که نسل این گونه منقرض شده رهاسازی کردم. آن سال‌ها ابوظبی و دبی مناطق عقب‌افتاده‌ای بودند و عده‌ای هنوز در کپر زندگی می کرند. در دبی دو بازار محقر بود که یکی از آنها متعلق لاری‌ها و دیگری متعلق به اوزی‌ها ساکن دبی بود. در نتیجه مراقبت‌های انجام شده جمعیت آهو در امارات در دهه‌های اخیر به‌سرعت افزایش یافت و امروز یکی از جاذبه‌های توریستی این کشور است.»

دهه ۶۰ ایران درگیر جنگ شد و هشت سال جنوب ایران صحنه درگیری بود. همان سال‌ها بار دیگر ضیایی و دیگران به دنبال حفاظت از آهوهای خارک بودند. «در سال ۱۳۶۳ که کشور درگیر جنگ تحمیلی بود و جزیره خارک به‌شدت در معرض بمباران دشمن قرار گرفت همه ما نگران وضعیت آهوها بودیم. آن زمان من تهران بودم و به درخواست آقای اکبر ترکان استاندار وقت هرمزگان و به‌اتفاق همکارانم در استان فارس و بوشهر به این جزیره رفتیم و در زیر بمباران موفق به زنده‌گیری ۳۰ رأس آهو شدیم.

این آهوها را از طریق بندر گناوه و جزیره کیش کیش منتقل کردیم. همچنین تعدادی نیز بعدتر به جزیره لاوان منتقل شدند.  سال‌ها بعد با اقداماتی که توسط عده‌ای علاقه‌مند انجام شد تعداد ۱۰ فرد آهوی منحصربه‌فرد و در معرض خطر کشورمان به اسم آهوی دره شوری که فقط در جزیره فارور زندگی می‌کنند از این جزیره توسط فرشاد اسکندری حفاظتگر از این جزیره زنده‌گیری و در تنب بزرگ رهاسازی شدند. با مراقبت‌هایی که انجام گرفت این آهو با محیط جدید تطبیق‌یافته و تولیدمثل کرده‌اند. هر چند که به گفته ضیایی نگرانی درباره سرنوشت آنها بسیار جدی است.

انقراض روی دیگر جنگ

فرشاد اسکندری حفاظتگر هم این روزها نگران آهوهای خارک است، به گفته او این روزها کسی از شرایط آهوهای این جزیره خبری ندارد، رفت‌وآمد سخت شده و صحبت‌هایی که درباره آینده می‌شود، نگران‌کننده است.

این فصل یعنی بهار، اوج زادآوری آهوهاست. مادران در هفته‌های اول پس از زایمان بره‌ها را در گوشه‌ای می‌خوابانند، برای تغذیه می‌روند و برمی‌گردند تا به آنها شیر بدهند. «در این شرایط اگر زیستگاه دچار اختلال شود آهوی مادر ممکن است سراغ بره نرود و تلفات بالا برود.»

به گفته اسکندری ما در حال حاضر حدود ۱۰۰۰ فرد آهو در جزیره داریم، در کنار آن زیستمندان دیگری مانند پرندگان تخم‌گذار یا لاک‌پشت‌ها هم هستند که نگرانی درباره وضعیت آنها بالاست. «این فصل زمان تخم‌گذاری لاک‌پشت‌هاست و هر گونه استرسی به اختلال در چرخه زادآوری و تولیدمثل آنها منجر می‌شود.»

این روزها بسیاری به شوخی درباره آهوهای خارک صحبت می‌کنند. چرا این گونه در این جزیره مهم است؟ پاسخ اسکندری به جمعیت این گونه برمی‌گردد. «ما در کل کشور زیر ۵ هزار آهو داریم که ازبین‌رفتن یک‌پنجم آنها به واسطه جنگ و درگیری مسئله مهمی است.»

در کنار خارک نگرانی دیگر این روزهای کارشناسان حیات‌وحش به فارور و تنب بزرگ برمی‌گردد. دو جزیره‌ای که زیستگاه آهوی فارور یا آهوی دره شوری است. «زیستگاه اصلی این گونه در فارور است و تعدادی هم به تنب بزرگ منتقل شده‌اند. اگر این گونه به هر دلیلی آسیب ببیند باتوجه‌به بومی بودن این آهو، جهان یک گونه را از دست خواهد داد.»

 نگذاریم میراث طبیعی ما از دست برود

داوود فداکار کارشناس حیات‌وحش که مطالعات گسترده درباره آهوها داشته هم آهوهای جزیره فارور را گونه‌ای جداگانه می‌داند که در هیچ جای دیگر دنیا نداریم. به‌این‌ترتیب هر گونه آسیبی به این جمعیت، جبران‌ناپذیر است. به گفته فداکار آهوهای خارک اما همان آهوی ایرانی هستند که به دلیل عدم تعارض با جامعه بومی، جمعیتشان افزایش داشته است. «منشأ آهوهای جزیره کیش هم همین آهوهای جزیره خارک هستند. این جمعیت برای ما مهم است.»

این کارشناس حیات‌وحش با اشاره به اینکه شرایط جزیره با خشکی متفاوت است و همین موضوع باعث شده جثه و جمجمه آهوهای خارک نسبت به آهوهای خشکی کوچک‌تر باشد به مطالعات ژنتیکی انجام شده اشاره می‌کند «این مطالعات نشان می‌دهد آهوهای خارک همان آهوی گواتردار و با آهوهای خشکی نزدیک هستند و یک زمانی با هم در ارتباط بودند.»

چطور این آهوها وارد جزیره خارک شدند؟ د راین باره دو نظریه وجود دارد، یکی از آنها این است که توسط فرد یا افرادی به این جزیره منتقل شده‌اند. فداکار با این گفته موافق نیست. «بر اساس نظریه دیگری که من با آن موافقم این آهوها از قدیم داخل جزیره بودند و به واسطه بالا آمدن آب خلیج‌فارس در آنجا گیر کردند و به حیات خود ادامه داده‌اند.»

این روزها در شبکه‌های اجتماعی بارها با این گزاره مواجه شده‌ایم که نگرانی درباره آهوهای خارک را فانتزی می‌دانند و درباره آن شوخی می‌کنند. آیا این نگرانی بیهوده است؟ فداکار به این پرسش، پاسخ منفی می‌دهد. «این آهوها ریشه تاریخی دارند و باید از آنها حفاظت کنیم. اتفاقات رخ‌داده به این برهه زمانی برمی‌گردد و نباید نتیجه‌اش این باشد که جمعیت آهوها از دست برود.»