هر زندگی نجاتیافته، پیروزی بر مرگ تدریجی است
مروری بر کتاب «در بلندمدت همه مردهایم؛ کینزگرایی، اقتصاد سیاسی و انقلاب»
کتاب «در بلندمدت همه مردهایم» از «جف مان» یکی از عمیقترین آثار در موضوع اقتصاد سیاسی است. این اثر با آثاری که جان مینارد کینز را صرفا در قلمروی اقتصاد مورد خوانش قرار میدهد، تقاوتی اساسی دارد. کتابهای دیگر اگر بیشتر کینزِ اقتصاددان را به ما نشان میدهند، این کتاب کینزِ سیاستدان را معرفی میکند و اگر بخواهیم به امر سیاسی با عینکی کینزی بنگریم، کتاب جف مان آغازگاهی مناسب است.
کینز برای جامعه ایران که هرروز با وعده آیندهای که قرار است، در آن، سیاستها موثر بیفتند و زندگی بهتر و پررفاهی را به ارمغان آورند روبهروست، بصیرتهای متعددی دارد. دست کم کینز به ما نشان میدهد، وقتی در درازمدت اثری از بهبودی را نمیتوانیم ببینیم، حاصلش مرگ لحظه حال است. سیاست باید به فکر لحظه حال باشد و زندگان را دریابد. کینز به ما نشان میدهد، چنانچه جامعهای ادراکش این باشد که امیدی در افق پیدا نیست و آنچه محسوس است، ویرانی زندگی کنونی او است، این ادراک زنگ خطری برای مدنیت و تمدن است. فروپاشی سامان اجتماعی در نزد کینز همانا تقویت انگاره از دست دادن زندگیِ کنونیِ افراد در یک اجتماع است.
در اطراف و گوشهکنار جامعه خودمان که بنگیریم، با ادراک از دست رفتن زندگی مواجه خواهیم شد که محصول امروز و دیروز نیز نیست. بازگردیم به عقب، دهه هفتاد، «محمدعلی فردین» بازیگر نامآشنا در جمعی میگفت: «مرگ حقه؛ ولی چه مرگی؟ ما هرروز داریم میمیریم، بخاطر یک روز زندگی. این مرگه؟ همه داریم هرروز میمیریم، زندگی کجاست؟». امروزه روز وقتی با گفتار او در دهه هفتاد همدرکی داریم، نمیتوانیم ازدستدادن زندگی را حاصل دورانی خاص بدانیم. مادامی که این ایماژ وجود دارد که «آنچه از زندگی بود از دست دادهایم»، اندیشههای جان مینارد کینز بهکارمان میآید؛ تا سیاست را از افقی ناپیدا که همگان در آن مردهاند لگامزده و آن را معطوف به زندگان و اکنون کنیم. کتاب جف مان در این مقصود که کینز به سیاست چگونه میاندیشید، ما را یاری میکند.
ساختار کتاب و عزیمتگاه
کتاب از چهار بخش تشکیل شده که عبارتند از: ۱) کینزگرایی ۲) پیش از کینز ۳) کینز ۴) پس از کینز
مان کتاب را با یک خط تاریخی بهظاهر نامتعارف آغاز میکند و خواننده را غافلگیر میکند. او به جای پرش به قلب مفاهیم کینزی در قرن بیستم به انقلاب فرانسه رجعت میکند و کینزگرایی را نه اختراع کینز؛ بلکه آن را سنت فکری مدرنی میداند که از انقلاب فرانسه برخاسته است. ادعای نویسنده آن است که کینزگرایی در واکنش به ترومای انقلاب فرانسه زاده شد. انقلاب فرانسه امید به آزادی، برابری و برادری را در وجدانها کاشت؛ اما به سرعت دورانی از ترور، گیوتین و دست آخر بازگشت سلطنت مطلقه ناپلئون را بههمراه داشت. کینزگرایی در اصل پاسخی بود به این مسئله که «چگونه میتوانیم بدون انقلاب، انقلاب کنیم؟» یعنی تغییرات عظیم اجتماعی را مطالبه کنیم؛ اما بدون ترور و گیوتین.
جف مان کینز را متفکر پساانقلاب میداند و اساسا کینزگرایی، پسا انقلابی است و به این اعتبار سنخی از سیاستی اضطراری است که برای جلوگیری از چرخه تکرار فجایع طراحی شده است. مان در توضیح این مسئله نوشته است: «کینزگرایی یک سیاست یا اقتصاد سیاسی پساانقلابی است. کینزگرایی تنها پس از انقلاب ممکن است، چراکه نه ساخته این سمت انقلاب است و نه ساخته آن سمتش؛ بلکه تحلیلی است بر شکستها و حقیقتهای هردوسمتش. هدفش بندبازی برروی طنابی است که یک سمتش ترمیدور سقوط کرده و از سمت دیگرش روبسپیر.»
جف مان در سراسر کتاب خویش بر بستری که کینز توانِ پاسخ پیدا میکند، سخن میگوید. آینده اگر بهتر نشد و کیفیت زندگی هرروز کوچکتر شد وکلامهایی که بر حقیقت ثابت تکیه زدند و فعل «خواهدشد» را در انتهای سیاستها قید کردند، خرد کینزی را فعال میکنند. خرد کینزی بر دو شالوده قوام مییابد: حق وحشتزدگی مردم و شک بر اصل خودتنظیمگری. کینز به ما نشان میدهد بر اصل خودتنظیمگری باید شک کرد، زیرا سرمایهداری و مدنیت طبیعی نیستند که به حال خود رها شوند.
کینز هگل عصر ماست
بخش هگل کتاب جف مان یکی از جسورانهترین بخشهای کتاب است و قرائت او از هگل برای علاقهمندان به ایدئالیسم آلمانی و بهخصوص اندیشههای هگل بسیار سودمند و جذاب خواهد بود. نویسنده کینز را هگل عصر کنونی معرفی میکند و مسئله او را در امتداد هگل میخواند. در سراسر کتاب عباراتی از هگل نقل میشود که میتوان آنان را سنگ بنای خرد کینزی دانست.
هگل در ۱۸۲۰ خطاب به دانشجویانش گفته بود: «هیچکس نباید به اصولی اعتماد کند که میگویند اوضاع خوب میشود، خودشان حواسشان به خودشان هست.» این گزاره هگل کاملا دغدغههای کینز را نمایان میکند. کینز مینویسد: «عملکرد سرمایهداری عدهای را در مضیقه قرار میدهد که هیچ ابزاری برای تأمین معاش ندارند و هیچ تضمینی وجود ندارد که اگر منتظر باشند کسی به سراغشان خواهد آمد.»
کینز این دغدغه هگلی را که باید آزادی را در جهانی که واقعا زندگی میکنیم آزمود و تجربه کرد، امتداد داد و به همین جهت انگاره دولت نزد او به هگل قرابت بسیار دارد. هگل جامعه مدنی را منزلگاه تضادهایی میدانست که دولت میبایست آنان را به همزیستی برساند. دولت کینزی نیز قدرت خردمندی است که براساس قوانین عرفی و حتی وضع مصوبات قانون اخلاق سامان مییابد تا منفعتطلبی ویرانگر سرمایهداری را مجددا پیکربندی کند.
بخشهای بعدی کتاب
تاکنون با روح و منطق کلی کتاب آشنا شدیم. نویسنده در بخشهای بعدی وارد کتاب اصلی جان مینارد کینز یعنی «نظریه عمومی اشتغال، بهره و پول» میشود و تقسیری خاص از آن ارائه میدهد. مان این کتاب را جدا از وجه اقتصادی آن مورد خوانش قرار میدهد و تاکید دارد که این کتاب را میبایست به عنوان کتابی سیاسی-اخلاقی خواند؛ چراکه مسئله کینز در «نظریه عمومی» دفاع از کرامت آدمیان و جلوگیری از فروپاشی مدنیت است. برای کینز فروپاشی صرفا یک مسئله اقتصادی-سیاسی نیست؛ بلکه امری اخلاقی است. فروپاشی در نظام اندیشگانی کینز یعنی زوال اخلاق. دولت نزد او مسئولیتی تام دارد تا با دفاع از کرامت و اصل زندگی، نگذارد آدمیان فقیر باشند. جف مان در فرازهای پایانی کتاب اشاره میکند که کینزگرایی تاریخ مصرف ندارد و در هر بحران بشری احیا میشود؛ چراکه زندگی در شرایط فروپاشیده ارزش زیستن ندارد. سیاست کینزی در جهان امروز به تعبیر مان باید امید و ترس را با هم دارا باشد. امید به تغییر اوضاع و ترس از فروپاشی. او کتاب را با این جملات به پایان میرساند: «بهطور حتم به دنیایی جدید نیاز داریم. ولی باید همچنین به این فکر کنیم که اگر قرار است چیزی از دنیای فعلیمان حفظ کنیم، آن چیز چیست. تصور نمیکنم که هیچ چیزی برای حفظ کردن در دنیای فعلیمان وجود داشته باشد.»
کلام پایانی
کینز به ما میآموزد که مطالبه رفاه و عدالت مقولههایی وابسته به امروز است و نه حواله به فردایی که اگر برسد ما را زنده نیابد. گفتار کینز شاید انقلابی بهنظر نرسد اما دفاع از زندگی هم امری انقلابی است. اندیشههای کینز برای جامعهای که برای رفاه و زندگی معمولی هزینههای شگرف داده کارآ است و حاوی بصیرتهایی برای نجات زندگیهایی که هنوز نفس میکشد، خندههایی که محو نشده و امیدهایی که همچنان میتپند. در کوتاهمدت اگر زنده باشیم، هرزندگی نجاتیافته، پیروزی بر مرگ تدریجی است.
عنوان کتاب: دربلندمدت همه مردهایم؛ کینزگرایی، اقتصاد سیاسی و انقلاب
نویسنده: جف مان
مترجم: سامان صفرزائی
۴۷۱ صفحه