چگونه تاریکی دیجیتال فقر را در ایران تشدید کرد؟

بر اساس آمار رسمی بین 9 تا 11 میلیون شغل مستقیم و غیرمستقیم به اینترنت وابسته هستند و این بخش حدود ۳.۳ درصد از تولید ناخالص داخلی را تشکیل می‌دهد. بر اساس گزارش زومیت، با وجود بیش از ۴۰ میلیون کاربر ایرانی در اینستاگرام، بازار محصولات در این پلتفرم در ایران سالانه بیش از ۱۵۰ همت گردش مالی دارد. آخرین گزارش مرکز ملی فضای مجازی هم حجم بازار اینستاگرام در ایران را سالانه ۷۰ هزار میلیارد تومان تخمین زده است که حدود 7 درصد از اقتصاد دیجیتال را شامل می‌شود. ایران حالا رکوردار قطعی اینترنت در تاریخ معاصر است که آثار آن نیز قابل مقایسه به قطعی‌های قبل نیست.

برآوردهای مختلف از خسارت قطعی اینترنت

گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد رشد اقتصادی دی ‌ماه ۱۴۰۴ به منفی ۰.۴ درصد با احتساب نفت و منفی ۰.۶ درصد بدون نفت رسید، در حالی که آذر ماه رشد ۲.۴ درصدی داشت. بخش خدمات با افت ۰.۹ درصدی بیشترین ضربه را خورد؛ عمده‌فروشی، هتل و رستوران، آموزش و بهداشت به شدت آسیب دیدند. کارشناسان قطعی اینترنت را عامل اصلی این افت می‌دانند. به نظر می‌رسد با ادامه‌ی این روند، این کاهش رشد ادامه‌دار خواهد بود. بر اساس اعلام وزارت ارتباطات، خسارت روزانه‌ی قطع اینترنت حدود ۵ هزار میلیارد تومان است. طبق برآورد اتاق بازرگانی و کارشناسان، خسارت روزانه قطع اینترنت به صورت مستقیم ۳۰ تا ۴۰ میلیون دلار است که با احتساب آثار غیرمستقیم تا ۸۰ میلیون دلار هم می‌رسد. با یا محاسبه‌ی ساده، خسارات قطعی اینترنت طی این 70 روز بین سه تا شش میلیارد دلار است. بر اساس یک برآورد غیررسمی، این رقم یعنی هر روز معادل تخریب چهار پل بزرگ مانند پل B1 یا دو نیروگاه متوسط به اقتصاد ایران آسیب می‌رسد.

قطعی اینترنت چگونه فقر را افزایش داد؟

پیش از این قطعی، اقتصاد دیجیتال ایران با گسترش ضریب نفوذ اینترنت طی سال‌های اخیر در حال رشد بود. فریلنسرها، فروشندگان آنلاین، مدرسان مجازی و کسب‌وکارهای کوچک با تکیه بر اینستاگرام و سایر پلتفرم‌های مجازی امرار معاش می‌کردند. حواله‌های دلاری مهاجران نیز محل امرارمعاش بسیاری از خانواده‌ها بود. قطعی‌های قبلی در سال‌های 1398 و 1401 وجود داشتند اما این بار شدت و طول مدت آن بی‌سابقه بود و بخش خدمات را به شدت تحت تأثیر قرار داد. اثر فوری قطعی، نابودی درآمدهای دیجیتال بود. میلیون‌ها نفر که تمام یا بخش عمدۀ درآمدشان از فضای مجازی تأمین می‌شد، یک‌شبه بیکار شدند. فروش آنلاین تا ۸۰ درصد افت کرد و تراکنش‌های مالی به شدت کاهش یافت. بسیاری از این افراد متعلق به طبقۀ متوسط رو به پایین بودند که با درآمد ماهانۀ محدود، حاشیه سود کمی داشتند. کارشناسان اقتصادی تأکید می‌کنند که کسب‌وکارهای اینترنتی معمولاً دو تا سه هفته بیشتر دوام نمی‌آورند و بعد مستقیم به زیر خط فقر سقوط می‌کنند. اختلال در حواله‌های ارزی مهاجران ضربه‌ی مهم دیگر قطع اینترنت است. بسیاری از خانواده‌ها به حواله‌های ارزی یکی از اعضای خانواده که خارج از کشور زندگی می‌کند متکی هستند. خانواده‌های وابسته به این درآمد با قطعی اینترنت، ناگهان بدون منبع مالی ماندند و بخش مهمی از درآمد آنان برای مدت نامعلومی قطع شد.

زنان و جوانان؛ قربانیان اصلی

از طرف دیگر، براساس بررسی‌‎های صورت گرفته حدود ۴۱۵ هزار صفحه اینستاگرامی متعلق به مشاغل خرد بوده که شامل کسب و کارهای خانگی و مشاغل زیر پله‌ای هستند. حدود ۶۰ درصد از مشاغل ایجاد شده در اینستاگرام در این بخش قرار دارند. با قطعی اینترنت، زنان به خصوص زنان سرپرست خانوار و جوانان که بیشترین وابستگی را به این مشاغل دارند، بیشترین آسیب را دیدند. پدیدۀ بیکاری پنهان شکل گرفت. درواقع افراد ظاهراً شاغل بودند اما بدون درآمد واقعی. این مساله به افزایش تورم، کاهش مصرف و نااطمینانی بیشتر دامن زد و قدرت خرید خانوارها را کاهش داد که خود به فقر بیشتر منجر می‌شود. روستاها و شهرهای کوچک که به اینترنت ملی محدود بودند، از این رکود بیشتر متآثر شدند.

چه باید کرد؟

قطعی بیش از 70 روزۀ اینترنت طی چهار ماه گذشته، فقر را نه فقط به صورت موقت افزایش داده بلکه با نابودی مشاغل دیجیتال، بیکاری را بیشتر کرده و رکود بخش خدمات منجر شده است. این تاریکی دیجیتال، شکنندگی اقتصاد ایران را بیش از پیش عیان کرد. برای جبران این خسارات، بازگشت فوری و پایدار اینترنت، حمایت دولتی در قالب وام اضطراری، بیمه بیکاری موقت برای فریلنسرها، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های مقاوم و تنوع‌بخشی به مشاغل دیجیتال ضروری است. بدون این اقدامات، آثار بلندمدت این قطعی همچنان بر معیشت میلیون‌ها ایرانی سایه خواهد افکند.