الگوهای حکمرانی تأمین اجتماعی؛ چرا نسخه واحدی وجود ندارد؟

قلمرو رفاه| مسئله تأمین اجتماعی امروز بیش از آنکه به کمبود منابع یا ضعف مدیریت اجرایی مربوط باشد، به بحران حکمرانی بازمی‌گردد؛ بحرانی که در آن حدود اختیارات، سازوکار تصمیم‌گیری، پاسخگویی مدیران و نسبت دولت با ذی‌نفعان به‌روشنی تعریف نشده است. تجربه جهانی نشان می‌دهد جست‌وجو برای یک «مدل آماده» یا نسخه واحد، راه به جایی نمی‌برد؛ چرا که نظام‌های تأمین اجتماعی محصول زمینه‌های سیاسی، اجتماعی و نهادی خاص هر کشورند. با این حال، نهادهایی مانند اتحادیه بین‌المللی تأمین اجتماعی تلاش کرده‌اند با تمرکز بر اصول حکمرانی، چارچوب‌هایی ارائه دهند که به‌جای تجویز راه‌حل‌های فوری، بنیان‌های اداره سازمان‌های بیمه‌ای را اصلاح کند.

این سلسله‌نوشتار با چنین رویکردی، به‌دنبال بازکردن مسئله حکمرانی تأمین اجتماعی است؛ نه برای تقلید از الگوهای بیرونی، بلکه برای فهم این‌که نظام تأمین اجتماعی ایران بر چه مبنایی باید اداره شود. در اولین بخش از این نوشته، نویسنده به بررسی تأکیدهای اتحادیه بین‌المللی تأمین اجتماعی می‌پرازد که به‌دلیل تفاوت‌های نهادی، سیاسی و اجتماعی کشورها، نسخه واحدی برای حکمرانی نظام‌های تأمین اجتماعی وجود ندارد. این مجموعه با مرور الگوهای پیشنهادی نهادهای داخلی و بین‌المللی، به‌ویژه چارچوب حکمرانی سطح سازمان اتحادیه بین‌المللی تأمین اجتماعی، می‌کوشد مؤلفه‌های اصلی اداره سازمان‌های بیمه‌ای را بررسی کند. پایداری مالی، سرمایه‌گذاری صحیح، پوشش مؤثر اعضا و مدیریت کارآمد منابع، محورهای این چارچوب‌اند که می‌توانند مبنایی برای بازاندیشی در حکمرانی تأمین اجتماعی ایران باشند.

اتحادیه بین‌المللی تأمین اجتماعی [1] صراحتاً تأکید دارد نمی‌توان یک روش حکمرانی را برای نهادهای مختلف تأمین اجتماعی ارائه کرد و این نظام‌ها در کشورهای مختلف به دلیل تفاوت در پیشینه سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، از روش‌های حکمرانی متنوعی بهره می‌برند؛ بنابراین در این سلسله نوشتار قصد داریم تا الگوهای حکمرانی در نظام‌های تأمین اجتماعی که به‌وسیله نهادهای داخلی و بین‌المللی معرفی و توصیه شده را به‌صورت اجمالی بررسی کنیم و در نهایت ضمن جمع‌بندی موضوع، الگوی حکمرانی مناسب برای نظام تأمین اجتماعی ایران را پیشنهاد دهیم.

1- الگوی حکمرانی سطح سازمان؛ اتحادیه بین‌المللی تأمین اجتماعی

اتحادیه بین‌المللی تأمین اجتماعی در راستای اثربخشی حکمرانی در سازمان‌ها و نهادهای متولی تأمین اجتماعی، چارچوبی از حکمرانی را معرفی نموده است که دربردارنده چهار حوزه گسترده حکمرانی است: 1) پایداری مالی 2) سرمایه‌گذاری صحیح 3) پوشش اعضا، مزایا و خدمات 4) مدیریت منابع و به طور خاص منابع انسانی و ارتباطات و فناوری اطلاعات (ICT). در ادامه به توضیح هر یک از این حوزه‌ها پرداخته می‌شود:

1) پایداری مالی: مدیریت سازمان، موظف به حفظ سطح مکفی اندوخته‌گذاری جهت ارائه مزایای مورد تعهد به اعضا و مزایابگیران و کسب اطمینان از مقرون‌به‌صرفه بودن اجرای طرح تأمین اجتماعی هستند. حفظ پایداری مالی برنامه و ایجاد توازن بین درآمد حاصل از ورودی حق بیمه و سرمایه‌گذاری‌ها با خروجی پرداخت مزایا از جمله چالش‌های اصلی مدیرعامل سازمان در این زمینه به شمار می‌رود.

2) سرمایه‌گذاری صحیح: در برنامه‌هایی که دارای وظیفه سرمایه‌گذاری هستند، هیئت‌مدیره و مدیریت سازمان باید اطمینان حاصل کنند که سرمایه‌گذاری ذخایر و وجوه نقد بر طبق ضوابط احتیاطی پایه نظیر سودآوری، امنیت، نقدشوندگی و تنوع صورت می‌گیرد. برخی از موضوعات این حوزه حکمرانی عبارت‌اند از: تنظیم سیاست و استراتژی سرمایه‌گذاری، مدیریت پورتفوی و تراز دارایی بدهی، رعایت اصل شخص محتاط، ارزش‌گذاری دارایی‌ها، حضور یک نماینده در هیئت‌مدیره شرکت‌هایی که سازمان در آن‌ها سهام قابل‌توجهی دارد و تعیین سیاست‌های سرمایه‌گذاری توأم باصرفه اجتماعی - اقتصادی.

3) پوشش اعضا، مزایا و خدمات: علت اصلی وجود سازمان تأمین اجتماعی، برآوردن حقوق قانونی و پایبندی به تعهداتی است که در قبال اعضا و مزایابگیران دارد. ایجاد یک سیستم یکپارچه و کارآمد جهت اطمینان از ثبت صحیح حق بیمه‌های پرداختی، گسترش دامنه پوشش‌ها به‌صورت یکپارچه، پوشش وصول حق بیمه، کفایت مزایا، توزیع مزایا، استانداردهای کیفیت خدمات برای اعضا، پیشگیری از فساد، سوءاستفاده و تقلب در طرح‌های تأمین اجتماعی، برخی از موضوعات اصلی این حوزه هسـتند.

4) مدیریت منابع و به طور خاص منابع انسانی و ارتباطات و فناوری اطلاعات: مدیران سازمان، باید از مدیریت مناسب و صحیح منابع به‌ویژه بهره‌مندی از منابع انسانی شایسته و باصلاحیت و زیرساخت کارآمد فناوری اطلاعات و ارتباطات جهت پشتیبانی از اجرای عملیات و برنامه‌ها اطمینان حاصل کنند. مدیریت منابع انسانی شامل جذب، نگهداشت، آموزش، جبران خدمات کارشناسان و کارکنان باانگیزه و وفادار، کلید حکمرانی موفق در هر سازمان است. موضوعات مهم عملیاتی در زمینه زیر ساخت فناوری اطلاعات و ارتباطات نیز عبارت‌اند از: حفظ یکپارچگی پایگاه‌داده‌های اعضا، ارزشیابی سرمایه‌گذاری در سیستم‌های جدید فناوری اطلاعات و ارتباطات، تطبیق سیستم‌های موجود با سیستم جدید فناوری اطلاعات و ارتباطات، یکپارچه‌سازی سامانه‌ها و تدارک سیستم‌های پشتیبان‌گیری مقرون‌به‌صرفه در راستای انجام وظایف سازمان.

مطابق شکل زیر، در راستای دستیابی به مأموریت و چشم‌انداز و همچنین اهداف سازمان‌های تأمین اجتماعی که عبارت‌اند از حمایت از اعضا و ارتقای سطح رفاه و بهزیستی آن‌ها، باید اهتمام ویژه‌ای به چهار حوزه یاد شده داشت.

الگوی حکمرانی سطح سازمانی ِ تأمین اجتماعی

 [1] International Social Security Association