دیگر نمیخواهم زن باشم
نگاهی به شیوه واکنش بدن زنان به اضطرابهای ناشی از حوادث دیماه و سایه جنگ
«تقریباً همه زنهای اطرافم با ریزش مو درگیرند و با خونریزیهای عجیب و غریب قاعدگی.» این پست توسط یک کاربر در شبکه اجتماعی «ایکس» تا لحظه نوشتن گزارشی در روزنامه پیام ما که بخشهایی از آن را پایینتر میخوانید، سه هزار و ۸۲۵ لایک دریافت کرده، بیش از ۸۹ هزار نفر آن را دیده، ۱۲۵ نفر آن را بازنشر کرده و بیش از ۷۰ زن هم کامنت گذاشته و از تجربه خودشان نوشتهاند، اینکه آنها هم در بدنشان شاهد تغییراتی هستند که تا حال تجربه نکرده بودند. یک مرد هم پیامی گذاشته و نوشته همسرش چنین وضعیتی را این روزها تجربه میکند. گزارشگر روزنامه پیام ما، از دریچه بحرانهای یکماهونیم اخیر در مملکت، به سراغ پریشانیهای روانی و جسمانی زنان ایران رفته. بخشی از این گزارش میخوانید.
«یه نبرد با تن خودمون داریم، یه نبرد با زندگی، چقدر سخته زن بودن». «فکر میکردم من تنهام فقط. هر بار که برس میزنم، بعدش کل برس سیاه میشه. اونقدر حجم مو روی برس زیاد میشه که اصلاً کفش معلوم نیست. همینطور روزی سهچهار مشت موهام میاد دستم. ویتامین و هرچی فکرشو کنی خوردم. بهقول اون دوستمون، پریود دردناک و خونریزیها و اسپاسمهای عجیبوغریب و انواع امراض هم روش»، «من از همون دی اونقدر استرس کشیدم که همش پریودم؛ نهایت دو سه روز در ماه نیستم»، «موهای من یهجوری میریزه که دیگه دلم نمیخواد شونه بزنم»، «آخ از خونریزی عجیب که تمامی نداره»، «پریود من این ماه حدوداً ۱۰ روز طول کشید. دو برابر مدت زمان عادیش… تو کل زندگیم اینطوری نشده بودم»، «من دارم نابود میشم از بینظمی پریودم و فردا دارم میرم دکتر. در این ۴۰ روز دقیقاً سه بار پریود شدم»، «یه بار درد از معده ورود میکنه، یه بار از رحم. خب من نمیخوام زن باشم اصلاً؛ سرویس شدم»، «من این ماه خونریزی کم و دردهای تیرکشنده عجیبی داشتم که بهسختی میتونستم راه برم واقعاً وحشتناک بود»، «فکر میکردم فقط من دوباره ریزش مو گرفتم»، «چندروزه این دو مورد رو میشنوم، فکر میکردم مرضی چیزی گرفتم، پس همهگیر شده، ریزش موهام بهحدی شده که چند روز پیش میخواستم ماشین بردارم از ته بزنم؛ همسرم نذاشت»، «یه عالم ویتامین میخورم باز ریزش موی شدید، پریود دردناک و طولانی، پیاماس سخت، سفیدی مو، چاقی هورمونی و استرس فراوون؛ هرچی بگی دارم…»، «من خیلی دیر پریود شم، ۱۰روزه. اینبار ۲۵ روز pms بودم. دهنم سرویس شد. پریودم که شدم، از درد میخواستم بمیرم. موهام از نصف کمتر شده. آهن بدن که هیچی و…»، «این مدت پوستم از بین رفت و از درد هم دارم میمیرم.»
اینها تنها بخشی از پیامهایی است که زیر این پست گذاشته شده،. بقیه هم اوضاع بهتری ندارند. همگی از درد گلایه دارند، خونریزی زیاد، تغییر در چرخه پریود، ریزش موی شدید و ازبینرفتن و خشکی پوستشان. برخی کاربران برای حل این مشکل در بخش پیامها توصیههای پزشکیشان را نوشتهاند و برخی در مقابل پاسخها دادهاند این توصیهها را امتحان کرده و جواب نگرفتهاند.
در دنیای واقعی زنان درد میکشند
از دنیای مجازی و از ایکس هم که بیرون آییم، تجربه زنانی که در این گزارش با آنها صحبت شده هم مشابه است. نمونهاش «فریده». در این بازه زمانی حدود دوماهه، فریده پریود دردناک و طولانی را تجربه کرده است. او ۲۰ روز درگیر خونریزی شدید بود. «هر روز میگفتم تمام میشود و فردا در نقطه اول ایستاده بودم، با هم حجم خونریزی.»
«مریم» و «زهرا» هم وضعیت بهتری ندارند. آنها هم نظم پریودشان به هم ریخته، هر دو چند روز جلوتر دچار خونریزی شدهاند. این درحالیاست که هر دو نفر در تلاشاند برنامههای منظمی را که پیش از دیماه داشتند، ادامه دهند و بتوانند روان آسیبدیده خود را با حفظ روال همیشگی زندگی ترمیم کنند،؛ از دویدن گرفته تا آموزش زبان و… . البته در مواردی این روال همیشگی به هم میریزد، هر بار که خبری دردناک در جامعه پخش میشود و روان همه را درگیر میکند. مریم یک روز کم آورد و تصمیم گرفت ورزش را لااقل در آن روز تعطیل کند. «خونریزیام هم شدید بود و حتی توان بلند شدن از تخت را نداشتم.»
«شیما» مدیریت یک مؤسسه آموزشی را بهعهده دارد. او در این بازه زمانی اختلال و پریود دردناک را در زنان جوانی که در کنارش کار میکنند، مشاهده کرده است. «تمام دختران جوانی که دور و بر من هستند، دچار این اختلال و درد شدهاند. اغلبشان در کنار این موارد از ریزش مو گله دارند.»
براساس دادههای یک پژوهش با عنوان «استرس و چرخه رشد مو: اختلال در رشد مو ناشی از کورتیزول» که در «pubmed» منتشر شده، هر تار مو طبق یک برنامه منظم رشد میکند که به آن چرخه رشد مو میگویند.
این چرخه سه مرحله دارد. اولین آنها مرحله رشد است که مو فعالانه رشد میکند. بعد از آن مرحله توقف رشد را داریم. در این مرحله فولیکول کوچکتر میشود. آخرین مرحله، مرحله استراحت است که مو مدتی میماند و بعد میریزد. این چرخه کاملاً طبیعی است و همیشه در پوست سر در حال تکرار شدن است. وقتی فرد دچار استرس شدید یا طولانیمدت میشود، رشد مو کند یا متوقف میشود، التهاب اطراف فولیکول مو افزایش پیدا میکند و ریزش مو بیشتر میشود.
بدن در زمان استرس، هورمونهایی ترشح میکند که یکی از مهمترین آنها کورتیزول یا «هورمون استرس» است. کورتیزول زیاد مستقیماً میتواند رشد فولیکول مو را مهار کند. بهعلاوه، در پوست ما موادی وجود دارند که رطوبت را حفظ میکنند. اگر کورتیزول کم باشد، این مواد بهتر حفظ میشوند. اگر کورتیزول زیاد باشد، تولیدشان کم میشود و سریعتر تجزیه میشوند؛ درنتیجه خشکی شدید پوست، ضعیف شدن ساختار فولیکول مو و افزایش ریزش مو را شاهد هستیم.
با مصرف بیشتر آب خشکیدگی پوست کاهش مییابد
«لیلا فولادوند»، پزشک پوست و مو، هم تأثیر استرس بر ریزش مو را تأیید میکند. بهگفته او، هورمون کورتیزول بهعلاوه میتواند باعث جوشهای صورت شوند. «تنها راهی که برای حل این مسئله وجود دارد، مدیریت استرس است. کسانی که چنین وضعیتی دارند، بهتر است با روانشناس و روانپزشک در ارتباط باشند و با آنها مشورت کنند؛ چون باید منشأ مسئله مدیریت شود.»
این پزشک درعینحال راهحلهایی برای کاهش ریزش مو یا خشکی پوست ارائه میدهد. «ترکیب ویتامین B و یا زینک میتواند ریزش مو را کمتر کند. در کنار آن برای کاهش خشکی پوست، نوشیدن آب کمککننده است. زمانی که بدن آب کافی دارد، خشکیدگی پوست هم کاهش مییابد.»
بدنها در جستوجوی رسیدن به تعادل
«تأثیر استرس مزمن بر عملکرد پریود زنان» عنوان پژوهش دیگری است که در یک نشریه پزشکی در اوکراین با عنوان «Reports of Vinnytsia National Medical University» منتشر شده است. این پژوهش مشکل اختلالات پریود تحتتأثیر استرس مزمن را بررسی کرده است. براساس یافتههای این پژوهش، جنگ بیشترین فشار روانی را بر جمعیت اوکراین وارد کرده است. زنان با افزایش حجم کار، موقعیتهای استرسزا و کمبود تغذیه و بهداشت مواجهاند. ترکیب این عوامل سلامت زنان، بهویژه سیستم تولیدمثل آنان را تحت تأثیر قرار داده و باعث شده ۵۳.۴ درصد زنان تغییراتی در چرخه طبیعی پریود خود مشاهده کنند. آنها میگویند خونریزی متوسط تا شدید همراه با درد، چرخههای نامنظم، احساس ضعف و خستگی را تجربه میکنند.
«طراوت واحدی»، روانپزشک، معتقد است ما با شرایطی مبهم و با پیچیدگیهای فراوان فعلی مواجهیم. به علاوه زخمهایی عمیق بر تن رنجور و درمانده جامعه زده شده، جامعهای که مدتهاست ظرفیت روانیش اشباع شده، است. «ما با بدنهایمان این شرایط را زیست میکنیم و با جهان پیرامونمان پیوند میخوریم.»
از نظر این روانپزشک گاهی آنچه بر ما میگذرد، در سطح ذهن و روانمان قابل پردازش و یکپارچگی نیست و بهصورت دفاعی از طریق بدن بیان میشود. «تجارب و ادراکات جسمانی ما در ارتباط با ظرفیتهای ذهن و تفکرمان، رابطه ما با جهان پیرامونمان، با دیگران و حالات هیجانی را شکل میدهد.»
سوگ جمعی که جامعه ایران این روزها تجربه میکند را اگر به تعلیق و استرس ناشی از جنگ دوباره بیفزاییم، درک این اختلالات آسانتر میشود. «یک تجربه شایع توجه افراطی به علایم جسمانی است؛ از دردهای گذرا تا تغییرات دورهای بدن. انگار بدنمان در تلاش برای بازیایی احساس کنترل ازدسترفته است.»
بهگفته این روانپزشک «ساحت بدنی جایی برای بروز اضطرابهای خام و پردازشنشده است که اگر با ظرفیت ذهنی و بازتاب در تفکر همراه باشد، راهی برای تنظیم پیدا میکند.»
این ظرفیت چیست؟ از نظر واحدی این ظرفیت میتواند ظرف ذهن دیگری، یعنی درمانگر یا رابطهای امن باشد، تا به ما فرصت انسجام دوباره و نمادینسازی نشانههای تنانه را بدهد.