رویارویی کارخانههای بزرگ و پیشهوری سنتی در زمان رضاخان
رادیو نان-تاریخ کار و اقتصاد در ایران- قسمت ۷
قلمرو رفاه: غالبا این تصور وجود دارد که از اواخر دوران قاجار تا انقلاب ۵۷، دیکتاتوری و اعمال سیاستهای حاکمیتی از بالا، دستاندرکار تعیین سرنوشت جامعه ایران بودهاند. اما کتاب «تاریخ کار و اقتصاد در ایران»، با زیر سؤال بردن این روایت تکعاملی، تحولات اقتصادی این دوره را با در نظر گرفتن نقش عاملان اجتماعی و محلی مانند اصناف، کسبوکارهای خانوادگی، بازرگانان و بدنه کارگری بررسی میکند. این کتاب نشان میدهد که پیدایش نهادهای اقتصادی مدرن، بانک خصوصی و نهادهای رفاهی نظیر تأمین اجتماعی، تنها محصول اعمال سیاستهای از بالا نیستند، بلکه محصول نوعی رابطه اجتماعی هستند که به شکل تاریخی و طی زمان ایجاد میشود و چگونگی ارتباط گروههای مختلف اجتماعی، از جمله کارگران، روشنفکران، اصناف و اتحادیهها، با یکدیگر و با حکومت، نقش تعیینکنندهای در شکلدهی به آن دارد. این کتاب که در اوایل سال ۲۰۲۵ توسط انتشارات بلومزبری منتشر شده، شامل مجموعه مقالاتی از نویسندگان مختلف است؛ در هر مقاله به جنبهای خاص و کمتردیدهشده از رابطه میان کارگران، کارفرمایان و دولت، در تاریخ ایران، پرداخته شده. ترجمه مقالات این کتاب، در قالب یک مجموعه، به تدریج در سایت قلمرو رفاه قرار خواهد گرفت.
این قسمت از را دیو نان به مقاله «توسعه یا نان: واکنش پیشهوران به سیاستهای صنعتیسازی دوره رضاشاه» از کتاب یادشده اختصاص دارد. این مقاله را سرهان آفاکان، استاد تاریخ دانشگاه مارمارا نگاشته. تخصص او تاریخ مدرن ایران است و در این متن به بررسی واکنش پیشهوران سنتی ایران به موج صنعتیسازی دوره رضاشاه میپردازد؛ دورانی که کارخانههای بزرگ دولتی، بهویژه در صنعت نساجی، به سرعت گسترش یافتند و معیشت پیشهوران را تهدید کردند. نویسنده با اتکا به عرضحالها و نامههای اعتراضی پیشهوران نشان میدهد که اعتراض آنها ناشی از هراس از دست دادن نان و حذف شدن از بازار بود، نه مخالفت با تکنولوژی. آفاکان میگوید که گفتمان قدیمی «حمایت از تولید ملی» که زمانی علیه واردات کارآمد بود، در دهه ۱۹۳۰ دیگر کارایی نداشت، چون اینبار رقیب پیشهوران، کارخانههای داخلیِ حمایتشده توسط دولت بودند. مقاله در نهایت توضیح میدهد که چگونه صنعتیسازی دولتی، تضادی ساختاری میان کارخانههای بزرگ و تولید سنتی ایجاد کرد و سرنوشت اقتصادی و اجتماعی پیشهوران را دگرگون ساخت. در ادامه بخش اول این مقاله را با ترجمه مهسا جزینی میشنویم.