ایران و رضایت از زندگی؛ روایت یک جایگاه میانی
درحالیکه شاخصهای درآمد و سلامت در سطح میانی قرار دارند، رضایت از آزادی انتخاب یکی از نقاط ضعف اصلی است
وقتی از شادی یک ملت سخن میگوییم، منظور صرفاً احساس خوب امروز یا دیروز نیست. مسئله، سنجش کیفیت زندگی است، آنگونه که مردم آن را زندگی میکنند، تجربه میکنند و در نهایت دربارهاش داوری میکنند. گزارش شادی جهانی (WHR 2025) بر همین بنیان بنا شده است؛ سنجش رفاه از مسیر ارزیابی شهروندان، با روشی استاندارد که امکان مقایسهٔ کشورها را بر یک مبنای مشترک فراهم میسازد.
بر پایهٔ دادههای این گزارش، ابتدا جایگاه ایران در رتبهبندی مبتنی بر میانگین سالهای ۲۰۲۲–۲۰۲۴ و سپس تغییرات آن در قیاس با بازهٔ قبلی را مرور میکنیم. در ادامه، برایآنکه این جایگاه صرفاً بهصورت یک عدد و رتبهٔ خام باقی نماند، مؤلفههای کلیدی مرتبط باکیفیت زندگی، بهویژه شاخصهای اقتصادی و سلامت و حمایت اجتماعی که توضیحدهندهٔ این وضعیت هستند را بررسی کرده و در گزارش دوم، همین چارچوب را از زاویهای اجتماعیتر دیده و با تمرکز بر تجربهٔ روزمرهٔ احساسات، تصویر کاملتری از رفاه ذهنی و اجتماعی در ایران ارائه خواهیم داد.
ایران در میان کشورهای با رضایت کم
شاخص اصلی در این گزارش، ارزیابی زندگی است. شاخصی که از طریق پیمایش بینالمللی گالوپ گردآوری میشود. در این پیمایش، برای سنجش ارزیابی زندگی از پرسش نردبان کانتریل استفاده میکنند به این صورت که از افراد خواسته میشود زندگی خود را روی مقیاسی از ۰ تا ۱۰ امتیاز دهند؛ ۱۰ به معنای بهترین و ۰ به معنای بدترین زندگی ممکن است. میانگین این امتیازها، سنجهای مستقیم و قابلمقایسه از کیفیت زندگی فراهم میکند و بهجای برداشتهای بیرونی، بر قضاوت خود مردم دربارهٔ زندگیشان تکیه دارد.
برای اینکه رتبهبندیها به نوسانهای کوتاهمدت و اتفاقهای مقطعی حساس نشوند، این گزارش امتیاز کشورها را نه بر پایهٔ یک سال، بلکه بر اساس میانگین سهساله گزارش میکند. در نسخهٔ ۲۰۲۵، مبنای رتبهبندی میانگین سالهای ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۴ است.
بر پایهٔ نتایج، ایران در رتبهبندی مبتنی بر میانگین سالهای ۲۰۲۲–۲۰۲۴ در رتبهٔ ۹۹ قرار گرفته و امتیاز ارزیابی زندگی آن ۵٫۰۹۳ گزارش شده است. ساحل عاج با امتیاز (۵٫۱۰۲ رتبه ۹۸) و کشورهایی مانند کنگو با امتیاز ۵٫۰۳۰ (رتبه ۱۰۰) در فاصلهای بسیار اندک قبل و بعد از ایران قرار دارند.
در سوی دیگر جدول، کشورهای صدرنشین از جمله فنلاند، دانمارک و ایسلند با امتیازهای بالاتر در رتبههای نخست دیده میشوند و فاصلهٔ آنها با کشورهایی در محدودهٔ ایران، شکاف قابلتوجهی را در سطح ارزیابی زندگی نشان میدهد.
برای اینکه جایگاه امروز ایران فقط بهعنوان یک عدد مربوط به یک دوره کوتاه دیده نشود، WHR تغییرات نمره نردبان کانتریل را در یک افق بلندمدت هم گزارش میکند. روش کار ساده است، میانگین امتیاز کشورها در دو بازه زمانی با هم مقایسه میشود، بازه ۲۰۰۶–۲۰۱۰ در برابر ۲۰۲۲–۲۰۲۴ و اختلاف این دو میانگین بهعنوان تغییر ارائه میگردد. بر اساس دادههای گزارش، تغییر امتیاز ایران ۰٫۱۶۷- است؛ یعنی میانگین ارزیابی کلی مردم از زندگی در دوره ۲۰۲۲–۲۰۲۴ نسبت به دوره ۲۰۰۶–۲۰۱۰ حدود ۰٫۱۶۷ واحد کاهشیافته است. این مقدار در مقیاس ۰ تا ۱۰ کاهش بسیار بزرگی نیست، اما چون جهت آن منفی است، نشان میدهد جایگاه ایران را نمیتوان صرفاً نتیجه نوسانهای کوتاهمدت دانست و بخشی از آن در امتداد یکروند میانمدت و بلندمدت قابلتفسیر است.
مؤلفههای شکلدهنده کیفیت زندگی
به طور دقیق امتیاز و رتبه بهتنهایی توضیح نمیدهند چرا یک کشور در این نقطه از جدول ایستاده است و عدد نهایی وقتی معنا پیدا میکند که در کنار زمینههای شکلدهندهٔ کیفیت زندگی خوانده شود.WHR کیفیت زندگی را بهصورت یک نمرهٔ خام رها نمیکند و آن را در چارچوبی تحلیلی کنار مجموعهای از مؤلفههای کلیدی قرار میدهد تا تصویر قابلفهمتری از تفاوت کشورها به دست آید. در این چارچوب، شش عامل بیش از همه برجسته میشوند: درآمد سرانه، امید به زندگی سالم، حمایت اجتماعی، آزادی انتخابهای زندگی، سخاوت و بخشش (اهدا به خیریه) و ادراک فساد.
در میان این مؤلفهها، دو شاخص شرایط مادی و سلامت نقطه شروع مناسبی برای تفسیر رفاهاند، زیرا تصویری نسبتاً پایدار از توان اقتصادی و کیفیت زندگی فیزیکی ارائه میکنند. در بعد اقتصادی، WHR وضعیت کشورها را بر اساس GDP سرانه مقایسه میکند. برای ایران، GDP سرانه ۱۵٬۸۲۰ دلار بینالمللی گزارش شده است. GDP سرانه یعنی اگر کل درآمد یا تولید اقتصادی کشور را به طور متوسط بین همه مردم تقسیم کنیم، سهم هر نفر چقدر میشود. بر اساس این سنجه، ایران از نظر سطح متوسط توان اقتصادی در محدوده میانی جدول جهانی قرار میگیرد، نه در میان کشورهای بسیار پایین جدول و نه در گروه کشورهای پیشرو.
در بعد سلامت نیز، شاخص امید زندگی سالم برای ایران ۶۳٫۹۸۰ و رتبه آن ۵۹ ثبت شده است. معنای ساده این اعداد آن است که ایران از نظر سطح درآمد سرانه و سلامت قابلانتظار، نه در میان کشورهای پایین جدول است و نه نزدیک به کشورهای پیشرو، در محدوده میانی قرار دارد؛ بنابراین برای توضیح امتیاز کلی ارزیابی زندگی، لازم است در کنار این دوپایه، سایر مؤلفهها نیز دیده شوند.
حمایت اجتماعی
مؤلفهٔ حمایت اجتماعی به کیفیت و دردسترسبودن شبکههای پشتیبان در زندگی روزمره اشاره دارد. این شاخص بهصورت سهم پاسخدهندگانی تعریف میشود که میگویند در زمان مشکل، دوست یا عضوی از خانواده وجود دارد که بتوانند روی کمک او حساب کنند. برایناساس، مقدار ایران ۰٫۸۰۷ و رتبهٔ آن ۸۲ گزارش شده است؛ یعنی از نظر احساس اتکا به شبکههای نزدیک، ایران در سطحی متوسط و نزدیک به میانهٔ جدول قرار میگیرد. در کنار آن، شاخص سخاوت و بخشش که بهصورت درصد افرادی که در ماه گذشته به خیریه پول گزارش میشود، برای ایران مقدار ۰٫۵۶۷ و رتبهٔ ۱۸ را نشان میدهد. این همنشینی، یک نکتهٔ معنادار را برجسته میکند: درحالیکه حمایت اجتماعی ادراکشده در ایران در حد میانه است، رفتار گزارششدهٔ اهدا به خیریه در مقایسهٔ جهانی جایگاهی بهمراتب بالاتر دارد. الگویی که میتواند به پررنگ بودن شکلهای فردی و غیررسمی همیاری در جامعه اشاره کند.
در مقابل این نقاط میانه و نسبتاً قابلقبول در حوزهٔ سلامت و درآمد، دومؤلفهای که بیشتر به عاملیت فردی مربوط میشوند، تصویر چالشبرانگیزتری از ایران ارائه میدهند. شاخص آزادی انتخابهای زندگی سهم افرادی را میسنجد که از آزادی خود برای انتخاب اینکه با زندگیشان چه کنند راضی هستند. در این رتبهبندی، مقدار ایران ۰٫۶ و رتبهٔ آن ۱۳۵ گزارش شده است؛ جایگاهی که نشان میدهد رضایت از آزادی انتخاب در ایران، نسبت به بسیاری از کشورها پایینتر ارزیابی شده است.
شاخص ادراک فساد نیز بر پایهٔ پاسخ افراد به چند پرسش مشخص ساخته میشود؛ از جمله اینکه آیا به نظرشان فساد در دولت و یا در فضای کسبوکار گسترده است یا خیر. در نتیجه، هرچه این شاخص بالاتر باشد، یعنی سهم بیشتری از پاسخدهندگان فساد را فراگیر و رایج میدانند. بر این مبنا، مقدار ایران ۰٫۷۵۵ و رتبهٔ آن ۷۷ ثبت شده است. کنار هم گذاشتن این دو یافته نشان میدهد حتی اگر برخی پایههای رفاه، مانند سلامت و سطح درآمد در محدودهٔ میانه باشند، کاهش رضایت از آزادی انتخاب و نیز برداشت منفی از کیفیت محیط نهادی میتواند بر ارزیابی کلی مردم از زندگی اثر بگذارد.
تصویر ایران در گزارش جهانی شادی ۲۰۲۵ یک تناقض مهم را نشان میدهد؛ درحالیکه برخی شاخصهای عینی مانند درآمد سرانه و امید زندگی سالم در سطح میانیاند، ارزیابی ذهنی مردم از زندگی در سطح پایینتری قرار گرفته است. این شکاف نشان میدهد برای فهم رضایت از زندگی، باید فراتر از متغیرهای مادی رفت و بر مؤلفههایی مثل آزادی انتخاب و کیفیت حکمرانی نیز تمرکز کرد. مؤلفههایی که میتوانند تجربه روزمره زندگی را مستقیمتر شکل دهند. کنگو با امتیاز ۵٫۰۳۰ (رتبه ۱۰۰) در فاصلهای بسیار اندک قبل و بعد از ایران قرار دارند.