سلامت در بحران چندلایه

در ابتدای قرن بیست و یکم، جهان شاهد یک حرکت روبه‌جلو منسجم در حوزه سلامت عمومی بود. بهبود دسترسی به آب سالم، کاهش مصرف دخانیات، افزایش زایمان‌های تحت نظارت متخصصان و پیشرفت در درمان بیماری‌های عفونی، همگی نویدبخش عصری طولانی‌تر و سالم‌تر برای بشر بودند. در گزارش سالانه سازمان بهداشت جهانی[1] با عنوان، آمار بهداشت جهانی[2] در سال 2025 تصویر روشنی از فرازوفرود سلامت جهانی ترسیم شده که از یک دوره پیشرفت پایدار آغاز می‌شود و با شوک عمیق همه‌گیری کووید-19 به نقطه‌ای بحرانی می‌رسد.

بین سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۹، جهان شاهد جهشی در شاخص‌های طول عمر بود. بدین ترتیب که امید زندگی در بدو تولد با افزایشی ۶.۳ سالی، از ۶۶.۸ سال به ۷۳.۱ سال رسیده و امید زندگی سالم[3] یعنی سال‌هایی که فرد باکیفیت خوب و بدون ناتوانی زندگی می‌کند با ۵.۴ سال افزایش به ۶۳.۵ سال رسید.

کاهش مرگ‌ومیر نوزادان و کودکان ناشی از عفونت‌های تنفسی، اسهال و سرخک، کاهش مرگ‌ومیر ناشی از ایدز و سل در میان بزرگسالان 30 تا 69 ساله و پیشرفت در درمان بیماری‌های قلبی و سکته‌های مغزی از جمله عوامل مهم در این پیشرفت و جهش است. این در حالی است که برخی شاخص‌ها روند مثبت نداشته‌اند. افزایش شیوع دیابت در بزرگسالان 30 سال به بالا موجب کاهش حدودا یک ماه از امید زندگی سالم در فاصله 2000 تا 2019 شده است. همچنین مرگ‌ومیر ناشی از آلزایمر در سالمندان از جمله موارد کاهش‌دهنده نرخ امید زندگی است.

نمودار 1. نمودار میزان امید به زندگی سال‌های 2000 و 2019

در سال‌های 2020 و 2021 روند صعودی سلامت جهانی بر اثر پاندمی کووید -19 متوقف شده است. امید زندگی سالم در این دو سال، 5/1 سال کاهش‌‌یافته است .عامل اصلی این کاهش مرگ‌ومیر مستقیم و غیرمستقیم ناشی از کووید-۱۹ بوده است. علاوه بر این، مشکلات روان‌شناختی مانند اختلالات اضطرابی و افسردگی افزایش‌یافته است که در نتیجه باعث کاهش سه‌هفته‌ای از امید زندگی سالم جهانی شده است.

جدول 1. عوامل مؤثر در افزایش طول عمر سالم

نابرابری‌های جنسیتی و اقتصادی از موارد تأثیرگذار در سلامت جهانی است. زنان به ‌طور متوسط طول عمر بیشتری را تجربه می‌کنند؛ اما لزوماً به دلایلی چون بیماری‌های زنانگی و ناتوان‌کننده، مشکلات مربوط به‌سلامت روان و عوارض زایمان و سرطان سینه از زندگی سالم‌تری برخوردار نیستند.

همچنین شکاف عمیق میان کشورهای با درآمد بالا و کشورهای کم‌درآمد در امید زندگی سالم وجود دارد. در سال 2019 فاصله امید زندگی سالم بین این دو گروه 12.6 سال بوده ‌است. کشورهای فقیر با مرگ‌ومیر مادران و نوزادان و بیماری‌های عفونی دست‌وپنجه نرم می‌کنند و این در حالی است که کشورهای ثروتمند با چالش‌هایی مانند مرگ‌ومیر ناشی از مصرف مواد مخدر و سرطان ریه ناشی از مصرف دخانیات روبه‌رو هستند. الگوی بهبود سلامت در مناطق مختلف یکسان نیست؛ قاره آفریقا در کاهش مرگ‌ومیر ناشی از ایدز و مالاریا پیشرفت داشته، آمریکا دچار بحران مرگ‌ومیر ناشی از مواد مخدر و آلزایمر و شرق مدیترانه که ایران را هم شامل می‌شود هرچند در کاهش مرگ‌ومیر ناشی از بیماری‌های غیرواگیردار موفق بوده‌اند اما درگیر خشونت‌های جمعی و دیابت هستند.

جدول 2. مقایسه گروه درآمدی و میزان امید زندگی

در حال حاضر، سلامت جهانی در یک نقطه بحرانی قرار دارد و اما همچنان پیشرفت در سلامت جهانی علی‌رغم آسیب‌پذیربودن ممکن است. در پاندمی کووید -19 نابرابری‌های اقتصادی–اجتماعی، چالش‌های ساختار سلامت جهانی را برجسته کرد. بدون توجه به نابرابری‌ها و نظام حمایت اجتماعی، تغییر در ساختار و سیستم‌های سلامت، تقویت سلامت روان افراد و تمرکز بر بیماری‌های غیرواگیردار، دستیابی به اهداف توسعه پایدار غیرممکن است.

باتوجه‌به ارتباط ثروت ملی با طول عمر سالم، ایران به‌عنوان کشوری با درآمد متوسط از الگوی غالب بیماری‌های واگیردار به سمت بیماری‌های غیرواگیردار حرکت کرده است. نکته حائز اهمیت در این خصوص گذار هم‌زمان به تورم شدید اقتصادی، وضعیت نابسامان اجتماعی و شبکه سلامت ضعیف است. در چنین شرایطی شاخص اقتصادی–اجتماعی سهم مخارج درمانی از بودجه خانوار و وضعیت شاخص‌های اجتماعی سلامت مانند اشتغال، آموزش، امنیت غذایی و مسکن منجر به افزایش فقر و عدم دسترسی به مراقبت‌های اولیه درمانی می‌شود. بدیهی است که مناطق محروم با توجه به نرخ بیکاری بیشتر و عدم دسترسی به مراقبت‌های بهداشتی از مشکلات بیشتری برخوردار هستند.

سلامت جهانی دچار بحرانی چندلایه است که سلامت روان یکی از موارد کلیدی آن است. علاوه بر افزایش تنش‌های روانی ناشی از پاندمی کووید -19، بی‌ثباتی اقتصادی–سیاسی، کاهش امید زندگی و تضعیف شبکه‌های حمایت اجتماعی در کشورهای جهان سوم منجر به افزایش اختلالات روانی و اثرگذار بر سلامت عمومی است و به‌تبع آن امید زندگی سالم کاهش پیدا می‌کند.

افزایش امید زندگی سالم نتیجه مستقیم سرمایه‌گذاری پایدار در کاهش مرگ‌ومیر و مدیریت بیماری‌های مزمن است. اما تجربه ایران نشان می‌دهد که این دستاوردها به‌شدت وابسته به ثبات اقتصادی، عدالت توزیعی و ظرفیت نهادی هستند. در صورت تداوم فشارهای اقتصادی و نابرابری‌های ساختاری، ایران ممکن است وارد مرحله‌ای شود که در آن طول عمر افزایش یابد؛ اما کیفیت سال‌های زندگی یا به عبارتی امید زندگی سالم کاهش پیدا کند؛ مسئله‌ای که پیامدهای اجتماعی آن فراتر از حوزه سلامت خواهد بود.