نبرد جدید جهان بر سر واقعیتهای زیستمحیطی
آخرین گزارش ریسکهای جهانی درباره شدت و فوریت مخاطرات محیطزیستی در سال ۲۰۲۶
برپایه گزارش «ریسکهای جهانی ۲۰۲۶» مخاطرات محیطزیستی هنوز از جدیترین خطرهای پیش روی جهاناند، هرچند فوریت آنها در بازههای زمانی مختلف متفاوت دیده میشود. در تغییرات جدید، جایگاه تهدیدهای محیطزیستی در چشمانداز کوتاهمدت کمرنگتر و در چشمانداز بلندمدت پررنگتر شده است. در حالی که «تقابل ژئواکونومیک»، «انتشار اطلاعات نادرست و گمراهکننده» و همچنین «قطببندی اجتماعی» سه تهدید نخست دوسال آینده شناختهشدهاند، کارشناسان مجمع جهانی اقتصاد میگویند حتی اگر محیط زیست در این فهرست کمتر به چشم بیایند، بحرانهایی مثل خشکسالی شدید، سیل و موجهای گرما همچنان بر اقتصاد، امنیت و زندگی مردم تأثیر میگذارند و مدیریت آنها بدون برنامهریزی بلندمدت و سرمایهگذاری پایدار ممکن نیست. خلاصهای از این گزارش را میخوانید.
در نسخه ۲۰۲۶ گزارش تهدیدهای جهانی، در چشمانداز کوتاهمدت مواردی همچون «رقابت اقتصادی میان قدرتهای جهانی» و «درگیریهای مسلحانه میان دولتها» در صدر ریسکهای دو سال آینده قرار گرفتهاند و در کنار آنها «اطلاعات نادرست و گمراهکننده» جایگاه برجستهای دارد.
در این بررسی مخاطرات محیطزیستی که در سالهای اخیر در میان نگرانیهای کوتاهمدت رتبه بالایی داشتند، اکنون در جایگاه پایینتری قرار گرفتهاند. اما این بهمعنای کاهش اهمیت تهدیدهای محیطزیستی نیست؛ جهان همزمان با چند بحران مختلف مواجه شده و این سبب شده توجهها بیشتر معطوف به مشکلات فوری جلب شود و تهدیدهای بلندمدت (که بحرانهای محیطزیستی جایگاه ویژهای در آن دارند) کمتر دیده شوند. این رتبهبندی در حالی است که بسیاری از مخاطرات محیطزیستی بالفعل و آشکار شدهاند و آسیبهای ناشی از آنها سراسر جهان را متأثر کرده است.
جایگاه محیطزیست در تهدیدهای جهانی
حدود یک ماه قبل انتشار گزارش سالانه تهدیدهای جهانی از سوی مجمع جهانی اقتصاد نشان داد جهان در سال ۲۰۲۶ با مجموعهای از تهدیدهای درهمتنیده و فزاینده روبهروست. «تقابل ژئواکونومیک» یا رقابت اقتصادی در صدر این فهرست است؛ تهدیدی که رقابت میان قدرتها را تشدید میکند و ابزارهایی مانند تحریمها، تعرفهها، محدودیتهای سرمایهگذاری و کنترل زنجیرههای تأمین را به ابزارهای اصلی سیاست خارجی تبدیل کرده است.
دومین ریسک بزرگ جهان در سال ۲۰۲۶، «انتشار اطلاعات نادرست» شناخته شده است. این تهدید به خطاها، اخبار جعلی و اطلاعاتی اشاره دارد که با هدف فریب یا گمراه کردن منتشر میشود و اعتماد عمومی، سیاست و ثبات اجتماعی را تضعیف میکند. این ریسک در زمینه فناوری و جامعه اهمیت پیدا کرده است؛ زیرا ابزارهای دیجیتال و هوش مصنوعی با سرعتی عجیب به انتشار وسیع اطلاعات نادرست کمک کنند. رتبه سوم چشمانداز کوتاهمدت «قطببندی اجتماعی» است که ثبات کشورها و جوامع را تهدید میکند. این ریسکها بیش از سایر تهدیدها توجه کارشناسان را جلب کردهاند، زیرا میتوانند زمینه بحرانهای فوری جهانی را فراهم کنند. اما محیطزیست کجای این فهرست است؟
در بررسی جدید، مخاطرات محیطزیستی، از جمله خشکسالی، سیل و موجهای گرما، در رتبهبندی کوتاهمدت پایینتر قرار گرفتهاند، اما هنوز جزو مهمترین تهدیدها محسوب میشوند و سه تهدید نخست فهرست بلندمدت، جایگاه نخست را دارند. کارشناسان هشدار میدهند مدیریت این بحرانها نیازمند برنامهریزی بلندمدت و سرمایهگذاری پایدار است؛ چراکه اثرات محیطزیستی علاوهبر اقتصاد، بر امنیت و ثبات اجتماعی نیز تأثیر مستقیم میگذارد.
مرور این گزارش نشان میدهد رویدادهای حدی آبوهوایی از رتبه دوم در گزارش پیشین، به رتبه چهارم سقوط کرده است و آلودگی بهعنوان ششمین تهدید کوتاهمدت در گزارش قبلی، در رتبه نهم قرار گرفته است. درواقع، در آخرین گزارش ریسکهای جهانی، سهم محیطزیست در بخش ریسکهای کوتاهمدت کمتر شده و در رتبه پایینتری قرار گرفته است. چشمانداز دوساله گزارش ریسکهای جهانی نشان میدهد کارشناسان و پژوهشگران مجمع جهانی اقتصاد بیش از همه نگران مسائلی هستند که میتوانند یک بحران جهانی بزرگ را بهوجود آورند. در سال ۲۰۲۶، نگرانیهای فوری و جاری بیش از گذشته به تفرقه بین کشورها، درگیریها و انتشار اطلاعات نادرست معطوف شدهاند. با این همه در فهرست بلندمدت چند تهدید محیطزیستی در صدر جدول قرار گرفتهاند و سهم بیشتری دارند.
۱۰ ریسک مهم فهرست بلندمدت (۱۰ساله) به این ترتیب است: رویدادهای حدی آبوهوایی، ازدسترفتن تنوعزیستی و فروپاشی اکوسیستمها، تغییرات بحرانی در سامانههای زمین (مانند ذوب سریع یخچالهای طبیعی یا تغییرات شدید در جریانهای اقیانوسی)، اطلاعات نادرست و گمراهکننده، پیامدهای منفی فناوریهای هوش مصنوعی، کاهش منابعطبیعی، نابرابری، ناامنی سایبری، قطببندی اجتماعی، آلودگی محیطزیست. در مجموع پنج تهدید اصلی فهرست بلندمدت، محیطزیستیاند.
وبسایت مجمع جهانی اقتصاد در گزارشی درباره این تغییرات نوشته است: «مسئله این نیست که تهدیدهای محیطزیستی کوتاهمدت از بین رفته باشند. برعکس، برخی از این مخاطرات، دیگر چندان بهعنوان تهدیدهای آینده دیده میشوند و بیشتر بهشکل واقعیتهای پایدار و جاری خود را نشان میدهند. رویدادهای حدی آبوهوایی مصداق بارز این روند است؛ خسارات بیمهای سالانه معمولاً بیش از صد میلیارد دلار ثبت میشود و زیانهای اقتصادی کلی بسیار فراتر از این رقم است.»
همین که مخاطرات محیطزیستی از تهدیدهای احتمالی به واقعیت جاری جهان تبدیل شدهاند، میتواند توضیح دهد که چرا این خطرها با وجود شدیدتر شدن، در فهرست تهدیدهای کوتاهمدت جایگاه پایینتری پیدا کردهاند.
چرا ریسکهای کوتاهمدت بهسرعت تغییر میکند؟
در نسخههای اخیر گزارش ریسکهای جهانی، رخدادهای تازه نقش پررنگی داشتهاند؛ سال ۲۰۲۱، در میانه همهگیری جهانی ویروس کرونا، بیماریهای عفونی در صدر خطرات بودند و تا سال ۲۰۲۳، بحران افزایش شدید هزینههای زندگی روزمره مردم جای آن را گرفت.
چالش این است که علاوهبر حفظ اهداف بلندمدت در برابر حواسپرتیهای کوتاهمدت، برنامهها و راهکارهایی طراحی کنیم که هم مشکلات فوری را مدیریت کنند و هم تغییرات اساسی و پایدار ایجاد کنند.
تغییر زیرساختها، زنجیرههای تأمین و سیستمهای تولید برای مقابله با ریسکهای اقلیمی و طبیعی نیازمند برنامهریزی بلندمدت و سرمایهگذاری مستمر است. اما درعینحال، اثرات تغییراقلیم میتواند در کوتاهمدت عملکرد عملیاتی را مختل کند؛ بهطوری که داراییها آسیب ببینند، حملونقل با مشکل مواجه شود، ایمنی کارکنان تهدید شود و امکان بیمهپذیری کاهش یابد.
مهم این است که تغییر نگرش درباره ریسکهای کوتاهمدت بهمعنی دست روی دست گذاشتن نیست. برای نمونه، در بسیاری از بخشها، سازمانها سرمایهگذاری روی تابآوری اقلیمی و فعالیتهای مرتبط را افزایش دادهاند.
بازار راهکارهای مقابله با تغییراقلیم هماکنون بیش از یک تریلیون دلار ارزش دارد و بهسرعت در حال رشد است. شواهد نشان میدهد سرمایهگذاری در تابآوری در برابر تغییراقلیم میتواند از زیانهای بزرگ آینده جلوگیری کند.
وقتی مخاطرات محیطزیستی به ریسکهای اقتصادی و ژئوپلیتیکی تبدیل میشود
گاهی مخاطرات محیطزیستی در نقش ریسکهای بلندمدت ظاهر میشوند، زیرا تأثیرات آنها بهشکلی نامنظم در سیستمها بروز میکند. این نگاه میتواند این واقعیت را پنهان کند که اختلالات ناشی از تغییراقلیم و تخریب محیطزیست میتوانند فعالیتهای عملیاتی کسبوکارها و جوامع را بهسرعت مختل کنند.
در حال حاضر سیل، گرمای شدید، کمبود آب و تخریب اکوسیستمها خطراتی جدی برای شبکههای حملونقل، ایمنی کارکنان و حتی ثبات مالی ایجاد میکنند.
در همین حال، مقابله با این مخاطرات نیازمند تلاش مستمر و بلندمدت است. اقدام زودهنگام اهمیت دارد، چون طراحی، تأمین مالی و اجرای راهکارهای مهندسی و مبتنیبر طبیعت سالها زمان میبرد. تغییر زنجیرههای تأمین، زیرساختها و سیستمهای بهرهبرداری از زمین را نمیتوان فقط در زمان بروز بحران انجام داد؛ برای ایجاد تابآوری واقعی، به برنامهای پایدار و جامع نیاز است.
مخاطرات محیطزیستی با مسائل اجتماعی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی بهشکلی عمیق در هم تنیدهاند. فشارهای محیطزیستی میتوانند ریسکهای اقتصادی را تشدید کنند و محرک ناپایداری اجتماعی شوند.
برآوردها نشان میدهد در چند دهه اخیر، حدود ۴۰ درصد درگیریهای داخلی کشورها به فشار بر منابعطبیعی مرتبط بوده است. همزمان، خسارتهای اقتصادی ناشی از رخدادهای حدی آبوهوایی و تغییراقلیم همچنان در حال افزایش است، بهطوریکه تنها در اروپا حدود ۵۰۰ میلیارد دلار خسارت به بار آورده و بخش زیادی از این خسارتها پشتیبانی بیمهای ندارد.
این روابط متقابل یکی از نکات کلیدی گزارش ریسکهای جهانی را نشان میدهد؛ آینده ثابت نیست و با انتخابهایی امروز ما شکل میگیرد. مخاطرات محیطزیستی از ریسکهای دیگر جدا نیستند و نمیتوان آنها را صرفاً گزینهای رقابتی در کنار ریسکهای ژئوپلیتیکی یا اقتصادی دانست. درواقع، تهدیدهای محیطزیستی بیشتر از همیشه شرایطی را رقم میزنند که سایر ریسکها در آن رخ میدهند و همراه با آنها بستری را میسازند که امنیت، ثبات و رشد جهانی در سالهای آینده را شکل خواهد داد.