حکمرانی تأمین اجتماعی؛ پیششرط پایداری و کارایی نظام رفاه
پنج جنبه کلیدی حکمرانی نظامهای تأمین اجتماعی از منظر یک نهاد اقتصادی بینالمللی
بهمانند هر ترتیبات دیگری، نظام تأمین اجتماعی نیز برای نائل آمدن به کارایی در استفاده از منابع و شفافیت نظام مالی و در نهایت اهداف از پیش تعیین شده، نیازمند اداره اثربخش است. ازآنجاکه این نظام، سازهای متشکل از خطمشیها و برنامههایی متعامل با حوزههای گوناگون است، لذا اداره آن علاوه بر انسجام درونی میان عناصر خویش، نیازمند سازگاری، هماهنگی و یکپارچگی با خطمشیهای سایر حوزههای مرتبط (نظیر بهداشت و درمان، آموزش، اقتصاد و بازار کار و...) است. اتحادیه بینالمللی تأمین اجتماعی (ایسا)، حکمرانی تأمین اجتماعی را اینگونه تعریف مینماید:
"روش بهرهبرداری مسئولان از قدرت و بهکارگیری اختیارات خود در تحقق اهداف سازمانی از قبیل طراحی، اجرا و نوآوری در سیاستها، ضوابط، سیستمها و فرایندهای سازمان و همچنین نحوه مشارکت و همکاری ذینفعان."
ماهیت پیچیده این نظام، تعدد نقشآفرینان و ارتباطات و تعاملات با سایر نظامها، این الزام را ایجاد میکند که الگوی حکمرانی مناسبی برای اداره آن ترسیم گردد. حکمرانی تأمین اجتماعی به چارچوبها، رویهها و خطمشیهایی اشاره دارد که اداره این نظام را راهبری مینماید. این مفهوم ابعاد مختلفی از جمله اهداف خطمشی، مدیریت و تعامل بخش خصوصی و دولتی را در بر میگیرد. حکمرانی تأمین اجتماعی، مفهومی چندوجهی است که شامل تعیین اهداف خطمشی، مدیریت ساختارها و نهادها، برقراری تعادل بین میزان نقش بخش عمومی و خصوصی، تضمین حاکمیت قانون و در نهایت ایجاد یکپارچگی با سایر خطمشیها است. چارچوبهای حکمرانی کارآمد، برای پیادهسازی موفق یک نظام تأمین اجتماعیِ پایدار که در نهایت رفاه اجتماعی را به همراه خواهد آورد، ضروری مینماید. [BG1]
اتحادیه بینالمللی تأمین اجتماعی صراحتاً تأکید دارد که نمیتوان یک روش حکمرانی را برای نهادهای مختلف تأمین اجتماعی ارائه داد و این نظامها در کشورهای گوناگون به دلیل تفاوت در پیشینه سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، از روشهای حکمرانی متنوعی بهره میبرند؛ لذا در این سلسله نوشتار درصدد برآمدهایم تا الگوهای حکمرانی در نظامهای تأمین اجتماعی که بهوسیله نهادهای داخلی و بینالمللی معرفی و توصیه گردیده است را بهصورت اجمالی بررسی و در نهایت ضمن جمعبندی موضوع، الگوی حکمرانی مناسب برای نظام تأمین اجتماعی ایران را ارائه نماییم.
الگوی حکمرانی نظامهای تأمین اجتماعی؛ بانک جهانی (SMART)
بانک جهانی معتقد است که اغلب برای دستیابی به یک نظام حمایتی کارآمد با طراحی مناسب، پوشش بالای اعضای جامعه و هماهنگ [با ساختارها و خطمشیهای کلان]، وجود یک بازیگر کلیدی قوی، ضروری مینماید. چرا که ممکن است انگیزههای سیاسی و پوپولیسم، باعث شود، دستاورد یک نظام تأمین اجتماعی محدود به برنامههایی کوچک و پراکنده گردد که بخشهای خاصی از جامع از آن منتفع شوند یا از سوی دیگر، برنامههایی سخاوتمندانه بدون مطالعات کافی، طراحی و پیادهسازی شوند که از نظر مالی پایدار نبوده و حمایت سیاسی کافی از آن وجود نداشته باشد. فلذا در چارچوب ارائه شده توسط بانک جهانی، بهمنظور طراحی یک نظام حکمرانی تأمین اجتماعی، باید پنج جنبه کلیدی مدنظر قرار گیرد:
1- همگام بودن [1]: این نظام باید دربردارنده ابزارها و برنامههایی باشد که در هماهنگی کامل با خطمشیهای کلان مربوطه هستند. همگام بودن، یک عنصر کلیدی در حکمرانی یک سیستم حمایت اجتماعی تلقی میشود. این ویژگی به ما این اطمینان را میدهد که برنامههای مجزا از یکدیگر که بر گروههای مختلف تأثیرگذارند و ریسکهای آنها، از تعادل خارج نگردند.
2- قابلاندازهگیری بودن [2]: این نظام باید نظارتپذیر بوده و بتوان آن را بر مبنای نتایجی که به دست میآورد، ارزیابی نمود. نظارت و ارزیابی به این دلیل اهمیت دارد که دریابیم تا چه میزان به اهداف موردنظر دستیافتهایم و متناسب با نتیجه بهدستآمده و در صورت لزوم، برنامهها را اصلاح و یا حتی تغییر دهیم.
3- توجیهپذیری به لحاظ اقتصادی [3]: این نظامها باید به لحاظ متغیرهای اقتصادی از جمله درآمدها، هزینهها و... توجیه داشته باشند. بدین منظور این نظامها باید در ابتدا در راستای حمایت گروههای خاصی در جامعه تدوین گردند و چنانچه در آینده، منابع و ظرفیت لازم فراهم شد، گروهها و ریسکهای دیگر نیز مورد پوشش واقع شوند.
4- پاسخگو بودن [4]: این سیستمها باید بتوانند در مقابل بحرانها، واکنش مناسب نشان دهند. برنامهها و ساختارهای مالی این نظام باید بهگونهای طراحی و پیادهسازی شوند که در زمان وقوع بحرانها، ضمن حفظ حیات سیستم، چتر حمایتی آن را گسترش دهند.
5- شفافیت و حساب پس دهی [5]: این نظامها باید قوانین، نقشها و سیستمهای کنترلی شفافی داشته باشند. این سیستم حکمرانی باید مبتنی بر قوانین شفاف، نقشهای تعریف شده برای افراد و سازمانهای ارائه دهنده خدمات و همچنین کنترلهای دقیق برای اصلاح هرگونه انحراف از قوانین و نقشها باشد (بانک جهانی، 2012).
مضافاً اینکه بانک جهانی در راستای تحقق حکمرانی تأمین اجتماعی، توجه ویژه به سه حوزه به شرح زیر را توصیه مینماید:
قوانین بازی که در واقع اشاره به معیارهای شفاف برای ورود و خروج از برنامههای تأمین اجتماعی دارد. نقشها و مسئولیتها که از سویی اشاره به طراحی چارچوبهای پاسخگویی و از سوی دیگر به طراحی سیستمهای انگیزشی/تشویقی در سطوح مختلف دولت و نهادهای دستاندرکار در این نظام دارد و در نهایت کنترل و حساب پس دهی که اشاره به فرایندها و مکانیزمهایی دارد که به واسطه آنها از ارائه خدمات به افراد در بهترین شکل ممکن اطمینان حاصل مینماییم (باست و همکاران، 2012).
تاثیر قوانین، نقش ها و پاسخگویی بر کیفیت خدمات و حمایت های نظام تامین اجتماعی
همچنین نهاد مذکور، یک عنصر ضروری برای حکمرانی پورتفولیوی برنامههای تأمین اجتماعی را استقرار سیستمهای پایگاهداده مرکزی میداند که در میان همه نهادهای تأمین اجتماعی به اشتراک گذاشته میشود. توسعهٔ نظام یکپارچه تأمین اجتماعی ناگزیر منجر به توسعهٔ سیستمهای اطلاعات یکپارچه میشود. این سیستمها دسترسی به اطلاعات مشترک از دریافتکنندگان مزایا و برنامههای مختلف را برای نهادهای گوناگون درگیر در برنامهها تضمین میکنند و نقش اصلی آنها مبارزه با فساد و کاستن از ناهماهنگیهای احتمالی است.
منابع:
- World bank (2012). Resilience, Equity and Opportunity: The World Bank’s Social Protection and Labor Strategy.
- Lucy, B., Sara, G., Lucian, P., and Dena, R. (2012). Governance in Social Protection with an Application to Social Assistance: Rules, Roles and Controls. Social Protection & Labor, Discussion Paper No. 1206.
[1] - Synchronized
[2] - Measurable
[3] - Affordable
[4] - Responsive
[5] - Transparent and Accountable