حکمرانی خوب چگونه تأمین اجتماعی را متحول می‌کند؟

قلمرو رفاه| مسئله تأمین اجتماعی امروز بیش از آنکه به کمبود منابع یا ضعف مدیریت اجرایی مربوط باشد، به بحران حکمرانی بازمی‌گردد؛ بحرانی که در آن حدود اختیارات، سازوکار تصمیم‌گیری، پاسخگویی مدیران و نسبت دولت با ذی‌نفعان به‌روشنی تعریف نشده است. تجربه جهانی نشان می‌دهد جست‌وجو برای یک «مدل آماده» یا نسخه واحد، راه به جایی نمی‌برد؛ چرا که نظام‌های تأمین اجتماعی محصول زمینه‌های سیاسی، اجتماعی و نهادی خاص هر کشورند. با این حال، نهادهایی مانند اتحادیه بین‌المللی تأمین اجتماعی تلاش کرده‌اند با تمرکز بر اصول حکمرانی، چارچوب‌هایی ارائه دهند که به‌جای تجویز راه‌حل‌های فوری، بنیان‌های اداره سازمان‌های بیمه‌ای را اصلاح کند.

این سلسله‌نوشتار با چنین رویکردی، به‌دنبال بازکردن مسئله حکمرانی تأمین اجتماعی است؛ نه برای تقلید از الگوهای بیرونی، بلکه برای فهم این‌که نظام تأمین اجتماعی ایران بر چه مبنایی باید اداره شود. در دومین بخش از این نوشته، نویسنده به تعریف حکمرانی خوب می‌پردازد. این حکرانی بر حاکمیت قانون، پاسخگویی، شفافیت و مشارکت عمومی در اداره امور عمومی تاکید دارد و هدف آن را نه صرفاً افزایش کارایی، بلکه تقویت دموکراسی، برابری و اعتماد عمومی می‌داند.

حکمرانی خوب که در دهه نود میلادی بسیار موردتوجه قرار گرفت را می‌توان مدیریت امور عمومی بر اساس حاکمیت قانون، دستگاه قضایی کارآمد و عادلانه همراه با مشارکت گسترده مردم در فرایند حکومت‌داری دانست. حاکمیت قانون و همچنین ارائه خدمات عمومی کارآمد با استفاده از مکانیزم‌ها، فرایندها و نهادهای غیرمتمرکز، از مشخصه‌های این شکل از حکمرانی است (ظهیری و همکاران، 1400). در این شکل از حکمرانی، هدف عمده دستیابی به جامعه‌ای سالم است. کارایی و اثربخشی مهم است؛ اما محوری نیست. محور بحث در حکمرانی خوب، دستیابی به حکومتی است که زمینه‌ساز توسعه دموکراسی و برابری باشد. حکمرانی خوب، مشتمل بر یک استراتژی اصلاحی وسیع برای تقویت نهادهای جامعه مدنی است و حکومت را بازتر، پاسخگوتر، حساب پس ده تر و دموکراتیک‌تر می‌سازد.

اتحادیه بین‌المللی تأمین اجتماعی نیز از سال 2008 پروژه‌های پژوهشی را با موضوع حکمرانی آغاز کرده که تا به امروز ادامه دارد هدف از آن ارائه رهنمودهای کاربردی باهدف تحقق حکمرانی خوب در نهادهای تأمین اجتماعی است.

حکمرانی خوب، محور اصلی ارائه اثربخش خدمات تأمین اجتماعی و از اولویت‌های اتحادیه بین‌المللی تأمین اجتماعی است که ارتقا و توسعه تأمین اجتماعی در سراسر جهان از طریق بهبود شرایط فنی و اجرایی نیز از الزامات قانونی آن است. حکمرانی خوب، یکی از اهداف مهم سازمان‌های تأمین اجتماعی و یکی از اصول کلیدی اتحادیه بین‌المللی تأمین اجتماعی است. هدف از رهنمودهای حکمرانی خوب اتحادیه بین‌المللی تأمین اجتماعی برای سازمان‌های تأمین اجتماعی، ارائه یک مرجع کاربردی و جامع در زمینه حکمرانی خوب است.

حکمرانی خوب در تعریف اتحادیه بین‌المللی تأمین اجتماعی، به معنی انجام مسئولیت‌ها و اختیارات تفویض شده به روشی پاسخگو، شفاف، پیش‌بینی‌پذیر، مشارکتی و پویا است. نویسندگان مختلف در تعریف تعدادی از اصول حکمرانی خوب با یکدیگر اتفاق‌نظر دارند و این چهاراصل که ارتباط خاصی با سازمان‌های تأمین اجتماعی دارند، عبارت‌اند از: پاسخگویی، شفافیت، پیش‌بینی‌پذیری و مشارکت. بعلاوه  اتحادیه بین‌المللی تأمین اجتماعی "اصل پویایی" را به‌عنوان اصل پنجم حکمرانی خوب، پیشنهاد کرده است (شکل 1). هریک از این اصول بر چهاراصل دیگر تأثیر هم‌افزایی دارد. در نتیجه، توجه به یک اصل موجب سهولت در اجرای سایر اصول شده و محیط مناسبی برای پیاده‌سازی حکمرانی خوب فراهم می‌شود. در ادامه، این اصول بر مبنای ادبیات سازمان‌های تأمین اجتماعی تعریف شده‌اند:

پاسخگویی: به معنای توانایی بر عهده گرفتن مسئولیت‌های قانونی توسط مسئولان سازمان است. این امر مستلزم تعیین معیارها و استانداردهایی جهت ارزیابی تحقق مأموریت سازمان و ایجاد یک سیستم اصلاحی با عملکرد مطلوب است که علاوه بر حمایت از منافع ذی‌نفعان موجب اجتناب از سوءمدیریت و تخطی از وظایف و اختیارات سازمانی می‌شود. مجریان تأمین اجتماعی به‌عنوان افراد معتمد، همواره در مدیریتِ محتاطانه، کارآمد و باکفایت برنامه‌ها، مسئول و پاسخگو هستند.

شفافیت: عبارت است از دردسترس‌بودن و قابلیت دستیابی به اطلاعات صحیح ضروری و به‌موقع جهت کسب اطمینان از آگاهی ذی‌نفعان از وضعیت واقعی طرح‌های تأمین اجتماعی و چگونگی مدیریت آن. شفافیت در فرایند تصمیم‌سازی علاوه بر ارتقای سطح صداقت، یکپارچگی و شایستگی، موجب پیشگیری از خطا نیز می‌شود. همچنین وضوح و سادگی ضوابط سیستم ها و فرایندها موجب محدودشدن زمینه‌هایی می‌شود که مستلزم تفسیر فردی و خودکامگی در اجرای برنامه هستند.

پیش‌بینی‌پذیری: به اجرای همسان قانون و سیاست‌ها، ضوابط و مقررات پشتیبان آن اطلاق می‌شود. حقوق قانونی و وظایف اعضا و ذی‌نفعان باید در برنامه‌های تأمین اجتماعی به‌خوبی تعریف، حمایت، رعایت و اجرا شوند. تغییرات ناگهانی و غیرمنطقی نرخ حق بیمه، استحقاق مزایا یا سایر مؤلفه‌ها به کاهش قابل‌توجه اعتبار طرح‌های تأمین اجتماعی منجر می‌شود.

مشارکت: عبارت است از آموزش و همکاری فعال و حضور اثربخش ذی‌نفعان به‌منظور تضمین حمایت و صیانت از منافع ایشان. مشارکت هدفمند ذی‌نفعان به میزان دسترسی آن‌ها به اطلاعات سازمانی و ظرفیت آن‌ها در درک و اقدام بر مبنای اطلاعات بستگی دارد.

پویایی [1]: به عنوان عنصر [ی با اثرات] مثبت بر تغییروتحول در حکمرانی، تعریف می‌شود. درحالی‌که کاربرد چهاراصل دیگر حکمرانی در خصوص حفظ وضع موجود است، پویایی به تغییر و بهبود وضع موجود مربوط می‌شود که از طریق انجام اثربخش و کارآمد امور و پاسخگویی به نیازهای اعضا و ذی‌نفعان برنامه صورت می‌گیرد و بدین‌وسیله ارزش و اعتبار جدیدی ایجاد می‌کند. (اتحادیه بین‌المللی تأمین اجتماعی، 2019)

شکل 1. مؤلفه‌های حکمرانی خوب تأمین اجتماعی

منابع:

- ظهیری، مناحی، زاینده‌رودی، محسن، و جلایی، سید عبدالمجید . (1400). بررسی تأثیر ابعاد حکمرانی خوب بر شاخص توسعه پایدار ایران. پژوهش‌نامه اقتصاد کلان. 210-231 . (30)15.

 - International Social Security Association. (2019). ISSA guidelines: Good governance.

[1] - Dynamism