گردشگری دماوند در آستانه نابودی
" تشدید خشکسالی و برداشت بیرویه، سامانه آبی دماوند را تحت فشار گذاشته و خطر تکرار بحران برای دریاچههای دیگر جدی است."
اواخر مهر 1404، مطالبی با مضمون «خشک شدن دریاچه هویر دماوند» در رسانههای مختلف منتشر شد و نگرانیهای جدیدی درباره وضعیت زیستمحیطی این منطقه ایجاد کرد. خشکشدن یک دریاچه کوهستانی کوچک در ارتفاعات دماوند صرفا یک واقعه محلی نیست؛ این اتفاق نشانهای از سوء تدبیر در مراقبت از پهنههای آبی و تغییرات عمیقتر در اقلیم شهرستان است.
برای تحلیل و بررسی دقیقتر وضعیت خشکسالی، در این گزارش از شاخص استاندارد بارش–تبخیروتعرق (SPEI) استفاده شده است. این شاخص از معتبرترین معیارهای سنجش خشکسالی به شمار میرود، زیرا علاوه بر بارش، مؤلفههای مرتبط با اتلاف رطوبت از سطح زمین را نیز لحاظ میکند و در نتیجه تصویری جامعتر از شدت و تداوم خشکسالی ارائه میدهد.
دادههای مربوط به SPEI در این گزارش از مرکز ملی خشکسالی و مدیریت بحران ایران1 استخراج شده است. این مرکز، وضعیت رطوبتی هر شهرستان را در قالب یک طیف مشخص توصیف میکند؛ طیفی که از «خشکسالی بسیار شدید» آغاز میشود، از مراحل «شدید»، «متوسط» و «خفیف» عبور میکند و پس از گذر از «شرایط نرمال»، به درجات مختلف «ترسالی» میرسد و سرانجام به «ترسالی بسیار شدید» ختم میشود.
به این ترتیب، برای هر یک از شهرستانهای کشور در هر دورهی زمانی، وضعیت رطوبتی در این طیف تعیین میشود و میتوان دید که هر منطقه چه درجهای از خشکسالی یا ترسالی را تجربه کرده است.
هدف این بررسی، تحلیل روند خشکسالی در دماوند و پیامدهای محیطزیستی آن از جمله تاثیری که بر کاهش سطح آب و در نهایت خشکشدن دریاچه هویر داشته است. بررسیها نشان میدهد که وضعیت دریاچه نتیجه یک اتفاق ناگهانی نیست، بلکه حاصل سالها خشکسالی و تاثیر عوامل تشدید کننده است که بهتدریج ورودیهای آبی منطقه را کاهش داده و پهنههای زیبای این منطقه را در معرض خشکی قرار داده است.
دادههای سال ۱۳۹۸ نشان میدهد که در آن زمان حدود 71% از مساحت دماوند تحت خشکسالی قرار داشته و خشکسالی متوسط با سهم ۴۷.۲% بیشترین نوع خشکسالی را شامل میشد و هیچ ترسالی در این ناحیه وجود نداشته است.
اما روند تغییرات ماههای اخیر تصویر متفاوتی ارائه میدهد. بر اساس دادههای مربوط به شاخصSPEI از دی ۱۴۰۳ تا مهر ۱۴۰۴، شدت خشکسالی در دماوند بهطور پیوسته افزایش یافته و با افزایشی 5 درصدی در ماههای ابتدایی این دوره به ۱۰۰% رسیده است. این روند پایدار نشان میدهد که بخش عمده شهرستان برای چند ماه متوالی درگیر خشکسالی بسیار شدید بوده است.
برای درک بهتر این وضعیت، نگاهی به نقشه پهنهبندی شاخص SPEI در سطح استان تهران از ابتدای سال جاری تا پایان مهرماه میاندازیم. این نقشه شدت خشکسالی را بهصورت تفکیکشده نشان میدهد و امکان مقایسه شهرستانها را فراهم میکند. بررسی این نقشه نشان میدهد کل استان تهران در شرایط خشکسالی است و در این میان دماوند در مرکز یکی از گستردهترین و شدیدترین نواحی دارای خشکسالی بسیار شدید جای دارد. قرار گرفتن دماوند در هسته این پهنه خشک و کمبارش با اخبار منتشر شده از آن همخوانی کامل دارد و بیان میکند که شرایط اقلیمی سخت، ورودیهای آبی مناطق اطراف را نیز کاهش داده و زمینه خشک شدن پهنههایی مانند دریاچه هویر را فراهم کرده است.
در کنار دادههای کمی، مقایسه تصاویر ماهوارهای سالهای 1398 (2019) و 1403 (2024) نیز روند کاهش سطح آب دریاچه را تأیید میکنند. تصویر سال 1398، که به عنوان سال مرجع در نظر گرفته میشود، دریاچه هویر را در گستردهترین وضعیت قابل مشاهده نشان میدهد.
سمت راست: وضعیت دریاچه هویر در سال 1403 – سمت چپ: وضیت دریاچه هویر در سال 1398
اما در آخرین تصویری که از سال 1403 در دسترس است، اندازه دریاچه حدود 15.3% کاهش یافته و بخشهایی از بستر آن آشکار شده است. این مقایسه نشان میدهد که روند خشک شدن دریاچه مدتها پیش از اوج خشکسالی سالهای ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ آغاز شده و طی چند سال بهصورت تدریجی ادامه داشته است.
بررسی دقیقتر دادههای خشکسالی این شهرستان در بازه ۱۴۰۳–۱۴۰۴ نشان میدهد که منطقه طی چند ماه متوالی در سال جدید وارد فاز خشکسالی بسیار شدید شده و وضعیت را بیش از پیش وخیم ساخته است. خشکسالی شدید در بهار و تابستان بهطور مستقیم بر کاهش سطح آب دریاچههای کوچک کوهستانی مثل هویر اثر گذاشته و میزان خشکی مشاهدهشده در تصاویر ماهوارهای نیز با این روند مطابقت دارد. این همزمانی نشان میدهد که تشدید خشکسالی یکی از محرکهای اصلی خشکشدن این دریاچه بوده است.
دریاچه هویر اردیبهشت 1404 – منبع: کانال تلگرامی پایگاه خبری تارود
پس از سال 1403 تصویر ماهوارهای قابل اتکا از دریاچه در دسترس نیست، اما گزارشهای محلی و رسانهای در سال ۱۴۰۴ بهطور صریح اعلام کردند که دریاچه هویر بهطور کامل خشک شده است2. به نقل از پایگاه خبری تارود دماوند «دریاچه طبیعی هویر به دلیل کاهش شدید بارشها و تداوم بحران بیآبی، به طور کامل خشک شد و سطح آن به گل نشسته است.»
همزمانی میان روند کاهش سطح آب در تصاویر 5 سال اخیر، شدت گرفتن خشکسالی در سال ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ و این گزارشهای محلی نشان میدهد که دریاچه در نهایت در سال ۱۴۰۴ به مرحله خشکشدن کامل رسیده است.
این پدیده محدود به هویر نیست. کاهش سطح آب دریاچه تار، که در نزدیکی هویر قرار دارد و از همان منابع آب سطحی تغذیه میشود، نشان میدهد که کل سامانه آبی منطقه دماوند تحت فشار شدید قرار دارد و این روند تنها به یک بخش از اکوسیستم محدود نمیشود.
کاهش سطح آب دریاچه تار از سال 2019 (سمت چپ) تا سال 2024 (سمت راست)
تحلیل این پدیده تنها به عوامل اقلیمی محدود نمیشود و میتوان آن را از زاویهای دیگر نیز بررسی کرد. در گزارشی که درباره وضعیت اخیر دریاچه منتشر شده، حمیدرضا رمضانی4، کارشناس ارشد آب توسعه بیضابطه و فشار انسانی بر منابع آب دماوند را یکی از عوامل مهم در خشک شدن هویر عنوان کرده است3. او توضیح میدهد که در سه دهه گذشته ساختوساز و گسترش ویلاسازی در دماوند بدون توجه به ظرفیت بومی و توان منابع آبی منطقه پیش رفته است.
به گفته این کارشناس، مصرف آب در هر هکتار ویلا بیش از ۵۶ هزار متر مکعب در سال است، در حالی که کشاورزی در همین سطح تنها حدود ۸ هزار متر مکعب آب مصرف میکند. این اختلاف چشمگیر نشان میدهد که مصرف آب در ویلاها هفت برابر بیشتر از کشاورزی است و چنین الگوی مصرفی فشار زیادی بر آبخوانها و چشمههای تغذیهکننده پهنههایی مانند دریاچه هویر وارد میکند. در شرایطی که منطقه دماوند خشکسالی شدید است، این میزان برداشت آب میتواند روند تخلیه منابع را تسریع کرده و به خشکشدن پهنههای کوچک و حساس دماوند شتاب بیشتری دهد.
این گفتهها نشان میدهد که بحران هویر تنها حاصل تغییرات اقلیمی نیست بلکه حاصل یک اثرگذاری همزمان بودهاست. مدیریت منابع آب و کنترل توسعه در منطقه نیاز به بازنگری جدی دارد. بدون محدود کردن توسعههای مخرب، کنترل برداشت آبهای زیرزمینی، تکرار این وضعیت در دیگر پهنههای آبی منطقه مانند دریاچه تار نیز دور از انتظار نیست.
خشک شدن دریاچهها تنها از بین رفتن یک پهنه آبی نیست؛ این پدیده پیامدهای مستقیم و گستردهای برای پوشش گیاهی، حیات وحش، گرد و غبار منطقه، کیفیت آبهای زیرزمینی و حتی اقتصاد محلی دارد. از بین رفتن زیستگاههای وابسته به آب، تغییر رفتار حیوانات، تشدید رقابت بین گونهها و افزایش جابهجایی اجباری، تنها بخشی از اثرات این شرایط است. خشک شدن بستر دریاچه همچنین میتواند منجر به افزایش انتشار گرد و غبار شود و سلامت انسان و حیوانات را تحت تأثیر قرار دهد.
در چنین شرایطی، ادامه این روند بدون مدیریت و برنامهریزی برای تغییر میتواند اثرات بلندمدتی بر زیستبوم منطقه بگذارد. تجربه دریاچه هویر نشان میدهد که بیتوجهی به نشانههای خشکسالی و سوء مدیریت، منجر به از بین رفتن یک پهنه آبی کامل میشود؛ پدیدهای که گریبانگیر سایر دریاچههای کشور نیز شده و در حال پیشروی است؛ خسارتی که جبران آن در افق زمانی ما غیرممکن خواهد بود.
منابع :
https://ndc.irimo.ir/far/index.php
https://cv.birjand.ac.ir/hramazani/fa