حفاظت از طبیعت ایران جا ماند
گــزارش مرکز پــژوهشهای مجـــلس از وضعیت مناطق چهارگانه محیطزیست، شکارممنوع و ذخیرهگاههای زیستکره
ایران بهعنوان عضو کنوانسیون تنوع زیستی، متعهد بود تا سال ۲۰۲۰ حداقل ۱۷ درصد از اراضی خشکی و آبهای داخلی و حداقل ۱۰ درصد از مناطق دریایی و ساحلی را تحت حفاظت مؤثر قرار دهد. در سال ۲۰۲۲، با تصویب چارچوب جهانی تنوع زیستی، این اعداد به ۳۰ درصد برای دریاها و خشکی افزایش یافت. نگاهی به آمارها نشان میدهد که همان ۱۷ درصد هم محقق نشده است و ۸ میلیون هکتار باید به آن اضافه شود.
مرکز پژوهشهای مجلس گزارشی منتشر کرده با عنوان «رصد وضعیت محیطزیست کشور: مناطق چهارگانه محیطزیست، شکار ممنوع و ذخیرهگاههای زیستکره» پ تصویری از وضع این منطقهها پیش روی نهاده است. بخشهایی از این گزارش را میخوانید.
در بند «الف» ماده ۳ قانون حفاظت و بهسازی محیطزیست مصوب ۲۸ خرداد ۱۳۵۳ و مواد ۲ تا ۵ آییننامه اجرایی قانون حفاظت و بهسازی محیطزیست مصوب ۱۲ خرداد سال ۱۳۵۴، چگونگی تعیین حدود مناطق چهارگانه و تعاریف آن ارائه شده است. مناطق شکار ممنوع معمولاً پشتوانه گسترش مناطق چهارگانه تحت مدیریت سازمان هستند و ذخیرهگاههای زیستکره نیز از این منظر که الگویی عملی برای چگونگی زندگی انسان در تعادل و هماهنگی با طبیعت هستند، در جهان موردتوجه فراواناند. در چهار دهه گذشته، مساحت مناطق چهارگانه ۶٫۱۹ درصد، مساحت پناهگاههای حیاتوحش کشور ۶٫۱۳ درصد، مساحت آثار طبیعی ملی ۲۶۴ درصد و مساحت پارکهای ملی کشور ۴۷ درصد افزایش یافته است.
براساس گزارش مرکز پژوهشهای مجلس منتشر کرده، در حال حاضر ایران دارای ۳۳ پارک ملی، ۴۴ اثر طبیعی ملی، ۵۵ پناهگاه حیاتوحش و ۱۹۵ منطقه حفاظتشده است که ۱۲٫۰۴ درصد از مساحت کشور را تشکیل میدهند.
از سال ۱۳۵۷ تا امروز، مساحت و تعداد پارکهای ملی، آثار طبیعی ملی، پناهگاههای حیاتوحش و مناطق حفاظتشده روند افزایشی داشته است. بهعلاوه، در کشورمان ۲۱۱ منطقه با عنوان مناطق شکارممنوع با وسعتی معادل ۱۱ میلیون و ۴۷۷ هزار هکتار داریم که تحت مدیریت سازمان حفاظت محیطزیست هستند و پشتوانه مناطق چهارگانه تلقی میشوند. در کنار این موارد، ۱۳ ذخیرهگاه زیستکره در برنامه انسان و کره مسکون یونسکو ثبت شده است. کل مساحت ذخیرهگاههای زیستکره در کشور ۶ میلیون و ۲۶۳ هزار هکتار است که نزدیک به ۴ درصد از مساحت کشور را شامل میشود.
رشد کُند پارکهای ملی در یک دهه اخیر
پارکهای ملی یکی از حساسترین و ارزشمندترین بخشهای خاک ایران بهلحاظ تنوع زیستی بهحساب میآیند. ماده ۲ آییننامه اجرایی قانون حفاظت و بهسازی محیطزیست مصوب ۱۲ خرداد سال ۱۳۵۴، پارک ملی را محدودههایی از عرصههای منابع طبیعی کشور اعم از جنگل، مرتع، بیشهزارهای طبیعی، اراضی جنگلی، دشت، سطوح آبی و کوهستان دانسته که نمایانگر نمونههای برجستهای از مظاهر طبیعی ایران است و بهمنظور حفظ همیشگی وضع زندگی و طبیعی آن و همچنین ایجاد محیط مناسب برای تکثیر و پرورش جانوران وحشی و رشد رستنیها در شرایط کاملاً طبیعی، تحت حفاظت قرار میگیرد.
در محدوده پارکهای ملی، تیراندازی، شکار، تعلیف احشام، قطع درختان، بوتهکنی و بهطورکلی هر عملی که موجب تخریب محیط شود، ممنوع است. بهعلاوه، این عرصههای ملی نهتنها بهعنوان ذخایر ژنتیکی باارزش عمل میکنند، بلکه فرصتهای مناسبی برای فعالیتهای پژوهشی، آموزشی و توسعه اکوتوریسم پایدار فراهم میآورند. البته در این باره که فرصتهای ذکرشده محقق شدهاند یا نه، همچنان بحث بسیار است.
در حال حاضر، در ایران ۳۳ پارک ملی به وسعت ۲ میلیون و ۱۱۹ هزار هکتار در ۱۸ استان کشور وجود دارد که برخی از آنها مانند پارک ملی توران، پارک ملی گلستان و پارک ملی کویر بیشتر شناخته شدهاند. نگاهی به مساحت این عرصهها پیشوپس از سال ۱۳۵۷ نشان میدهد که مساحت پارکهای ملی و تعداد آنها به ترتیب ۴۷ و ۳۱۳ درصد افزایش پیدا کرده است؛ این رشد در دهه اخیر به ترتیب ۹٫۵ و ۸٫۱۳ درصد بوده که نشان میدهد روند کند شده است.
رشد ۲۲ درصدی آثار طبیعی ملی در ۴۷ سال
بر اساس ماده ۳ آییننامه اجرایی قانون حفاظت و بهسازی محیطزیست مصوب دوازدهم خرداد سال ۱۳۵۴، آثار طبیعی ملی پدیدههای نمونه و نادر گیاهی یا حیوانی، اشکال یا مناظر کمنظیر و کیفیت ویژه طبیعی زمین یا درختان کهنسال یادگار تاریخی هستند که با هدف داشتن محدوده متناسبی تحت حفاظت قرار میگیرند. تعلیف احشام، قطع درختان، بوتهکنی، تجاوز و تخریب محیط و بهطورکلی هر عملی که موجب ازبینرفتن رستنیها و تغییر اکوسیستم شود، در این آثار ممنوع است و تردد در این مناطق نیز تابع دستورالعمل سازمان حفاظت محیطزیست است.
بر اساس گزارش مرکز پژوهشهای مجلس، در کشور ۴۴ اثر طبیعی ملی به وسعت ۴۱ هزار هکتار در ۲۱ استان داریم. نگاهی مقایسهای بین پیشوپس از سال ۱۳۵۷ نشان میدهد که مساحت و تعداد آثار طبیعی ملی به ترتیب ۲۲٫۶۴ و ۱۳٫۶۷ درصد افزایش پیدا کرده است؛ این در حالی است که در دهه اخیر این افزایش به ترتیب ۴٫۸ و ۱۸٫۹ درصد بوده است. از معروفترین آثار طبیعی ملی ثبتشده، دماوند است.
پناهگاههای حیاتوحش کشور، بیش از شش میلیون هکتار از خاک ایران
پناهگاههای حیاتوحش محدودههایی از منابع طبیعی کشور اعم از جنگل، مرتع، بیشههای طبیعی، اراضی جنگلی، دشت، آب و کوهستان هستند که دارای زیستگاه طبیعی نمونه و شرایط اقلیمی خاص برای جانوران وحشی بوده و بهمنظور حفظ یا احیای این زیستگاهها تحت حفاظت قرار میگیرند. ماده ۴ آییننامه اجرایی قانون حفاظت و بهسازی محیطزیست مصوب ۱۲ خرداد ۱۳۵۴ این تعریف را درباره پناهگاه حیاتوحش آورده است. در این محدودهها شکار و صید، قطع درختان، بوتهکنی، تجاوز و تخریب محیط، زغالگیری و هر عملی که موجب تخریب و تغییر اکوسیستم شود، ممنوع است. بهعلاوه، تعلیف احشام نیز باید طبق ضوابط انجام شود.
حداقل یکپنجم وسعت پناهگاههای حیاتوحش و مناطق حفاظتشده بهعنوان محدوده امن آنهاست که در آن چرای دام ممنوع است؛ هرچند این مورد در برخی پناهگاههای حیاتوحش رعایت نمیشود و در زونهای امن شاهد آغلهای متعدد و حضور گسترده گوسفند هستیم.
در حال حاضر، در ایران ۵۵ پناهگاه حیاتوحش به وسعت ۶ میلیون و ۳۵۵ هزار هکتار در ۲۲ استان کشور وجود دارد. از سال ۱۳۵۷ تا امروز، مساحت و تعداد پناهگاههای حیاتوحش به ترتیب ۳۱۶ و ۱۳۹ درصد افزایش پیدا کرده است؛ این در حالی است که در دهه اخیر این افزایش به ترتیب ۱۳٫۶ و ۲۵ درصد بوده است.
۱۹۵ منطقه حفاظتشده در ۱۱ میلیون هکتار عرصه
پژوهش علمی، حفظ دستنخوردگی، حفظ گونهها و تنوع ژنتیکی، نگهداری و تداوم خدمات اکوسیستمی، حفظ سیمای طبیعی و فرهنگی، تفریح و گردشگری، آموزش، استفاده از منابع و اکوسیستمهای طبیعی و در نهایت حفظ ارزشهای سنتی و فرهنگی و نظایر آن، در مناطق حفاظتشده انجام میشود. بر اساس ماده ۵ آییننامه اجرایی قانون حفاظت و بهسازی محیطزیست مصوب ۱۲ خرداد ۱۳۵۴، مناطق حفاظتشده محدودههایی از منابع طبیعی کشور اعم از جنگل، مرتع، دشت، آب و کوهستان هستند که از لحاظ ضرورت حفظ و تکثیر نسل جانوران وحشی یا حفظ یا احیای رستنیها و وضع طبیعی آن دارای اهمیت خاص بوده و تحت حفاظت قرار میگیرند.
این مناطق برای مقاصدی نظیر استفادههای انسانی از منابع مختلف آن، اعم از تجدیدپذیر یا تجدیدناپذیر، بر اساس ضوابط و مقررات خاص و بدون آنکه تغییرات چشمگیر و غیرقابلبرگشت بر جای گذارند، بهصورت کنترلشده مجاز است. در ایران ۱۹۵ منطقه حفاظتشده به وسعت ۱۱ میلیون و ۳۳۰ هزار هکتار داریم. از سال ۱۳۵۷ تا امروز، مساحت مناطق حفاظتشده و تعداد آنها به ترتیب ۲۳۶ و ۷۱۳ درصد افزایش پیدا کرده است؛ این در حالی است که در دهه اخیر این افزایش به ترتیب ۱۹٫۶ و ۱۶٫۱ درصد بوده است.
شکارممنوع، پله ارتقا به منطقه حفاظتشده
در زیستگاههایی با ویژگیهای بارز که جمعیت جانوری آنها به دلیل شکار بیرویه روبهکاهش است و ازاینرو به حمایت نیاز دارند، برای مدتی محدود و به طور معمول پنج سال، شکار ممنوع میشود. در این بازه زمانی، اگر جمعیت جانوری ترمیم شود، میتوان آن را باتوجهبه سایر معیارها بهعنوان یکی از مناطق چهارگانه تحت مدیریت تعیین کرد. مناطق شکارممنوع یا تیراندازی ممنوع در واقع پشتوانه مناطق چهارگانه تحت مدیریت سازمان هستند که پس از مدتی مدیریت و در صورت داشتن شرایط و معیارهای لازم، ارتقای سطح مییابند.
این مناطق بهعنوان مناطق چهارگانه سازمان حفاظت محیطزیست محسوب شده و در دوره زمانی محدود مدیریت میشوند و در صورت احراز شرایط ارتقای سطح، میتوانند بهعنوان یکی از عناوین مناطق چهارگانه تحت مدیریت قرار گیرند. در حال حاضر، تعداد ۲۱۱ منطقه با عنوان مناطق شکارممنوع با وسعتی معادل ۱۱ میلیون و ۴۷۷ هزار هکتار تحت مدیریت سازمان حفاظت محیطزیست قرار دارند. البته برخی مناطق شکار ممنوع با گذشت پنج سال ارتقای درجه حفاظتی نیافتهاند که نمونه آن را در منطقه شکار ممنوع تپال شهرستان شاهرود میبینیم.
ثبت چهار ذخیرهگاه زیستکره در ۴۰ سال
ذخیرهگاه زیستکره، مناطق حفاظتشده طبیعی-زیستی بینالمللی هستند که علاوه بر حفاظت، دستاوردهایی نظیر ارائه سایتهای مطالعاتی کمنظیر به دانشمندان و تجربه مهارت انسان در پشتیبانی از توسعه پایدار را نشان میدهند. اعلام ذخیرهگاههای زیستکره برای جلوگیری از تغییرات برگشتناپذیر و بهرهبرداری ناپایدار از منابع طبیعی شکلگرفته و به یکی از تقسیمبندیهای مهم حفاظتی جهان بدل شده است.
هر ذخیرهگاه زیستکره به سه منطقه اصلی تقسیم میشود؛ نخست، ناحیه هسته مرکزی برای حفاظت، نظارت و پژوهش که برای حفاظت طولانیمدت و دارای ویژگیهای مهمی چون بکر بودن، تنوع زیستی، اکوسیستم و چشمانداز ویژه است. دوم، ناحیه سپر حفاظتی که منطقه هسته را احاطه کرده یا به آن متصل است و در این محدوده فعالیتهای سازگار با محیطزیست برای توسعه پایدار و انجام فعالیتهای پایدار انسانی انجام میشود.
ناحیه بینابینی آخرین بخش است که در آن فعالیتهایی انجام میشود که گروههای ذینفع برای مدیریت پایدار منابع با هم همکاری میکنند و ناحیه تدارک تمهیدات لازم برای پایداری حفاظت و توسعه پایدار در کل ذخیرهگاه به شمار میآید.
ایران دارای ۱۳ ذخیرهگاه زیستکره ثبتشده در برنامه انسان و کره مسکون یونسکو است. ۹ ذخیرهگاه زیستکره توران، کویر، گلستان، میانکاله، ارسباران، ارژن و پریشان، حرا، گنو و ارومیه در سال ۱۳۵۵ به ثبت جهانی رسیده و سپس بهتدریج چهار ذخیرهگاه دنا، تنگ صیاد – سبزکوه، هامون و کپهداغ به آنها اضافه شدهاند. بهاینترتیب، کل مساحت ذخیرهگاههای زیستکره در ایران حدود ۶ میلیون و ۲۶۳ هزار هکتار است که معادل ۳٫۸ درصد از مساحت کل کشور را شامل میشود. بااینحال، نگاهی به این مناطق نشان میدهد که همچنان ایران از این ظرفیت بهره چندانی نگرفته یا مدیریت آنها به شکل درستی انجام نمیشود.
گزارش مرکز پژوهشهای مجلس صرفاً به توضیح این مناطق و میزان افزایش مساحت آنها پرداخته است. این در حالی است که انتظار میرود در گزارشهای بعدی، مشکلات این مناطق و کمبودهای آن نیز موردبررسی قرار گیرد.