چهار نگاه به فرودستان؛ از نجات روشنفکری تا انقلاب انتقادی

به اعتقاد محمد یزدانی نسب، جامعه‌شناس و عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی در سال‌های اخیر مطالعات فرودستان در ایران افزایش یافته و یکی از دلایل آن، افزایش تعداد فرودستان است،

یزدانی نسب می‌گوید در مطالعات فرودستان، دو رویکرد وجود داشت، یکی سنت مارکسیتی بود که فرودست را به مثابه گروهی معرفی می‌کرد که آگاهی کاذب دارد و روشنفکر باید آن‌ را نجات دهد و از وضعیتی که هست بیرون آورد. سنت مقابل آن کارکردگرایی ساختاری است که فرودست را به مثابه آسیب می‌بیند که زائده‌ای برای اقتصاد و فرهنگ رسمی بوده و معمولا وضعیت فرودست را به خود فرد و ویژگی‌های ذاتی تقلیل می‌دادند و به دلیل این نوع نگاه، مورد تایید دولت و نظم حاکم بود.

محمد یزدانی نسب معتقد است بعد از گذشت سال‌ها مطالعاتی ایجاد شد که رویکرد انتقادی دارد، اولین رویکرد مردم‌نگاری است که سعی دارد وارد میدان شود و واقعیت زندگی فرودستان را شناسایی کند و توصیف دقیق‌تر و عینی‌تری از آنها رائه بدهد. در کنار آن، سنت انتقادی است که مسئله اصلی  آن، شناسایی سازوکار ایجاد فرودست است.

این نوع مطالعات از نحله مردم نگاری و کیفی استفاده می‌کند اما به توصیه بسنده نمی‌کند و به دلیل روحیه انتقادی، سعی می‌کند بر مبنای روایت های فرودست، تحلیل ساختاری ارائه دهد.