موتور جنبش کارگری ایران، واقعا چه کسانی بودند-بخش اول

این قسمت از پادکست رادیو نان به بخش اول از نخستین مقاله کتاب «تاریخ کار و اقتصاد در ایران» اختصاص دارد. این کتاب مجموعه‌ای از مقالات است که توسط نویسندگان مختلف نوشته شده؛ در هر مقاله تلاش شده است تا به جنبه‌ای خاص و کمتر‌دیده‌شده از رابطه میان کارگران، کارفرمایان و دولت، در تاریخ ایران، پرداخته شود. غالبا این تصور وجود دارد که از اواخر دوران قاجار تا انقلاب ۵۷، دیکتاتوری و اعمال سیاست‌های حاکمیتی از بالا، دست‌اندرکار تعیین سرنوشت جامعه ایران بوده‌اند. اما کتاب «تاریخ کار و اقتصاد در ایران»، با زیر سؤال بردن این روایت تک‌عاملی، تحولات اقتصادی این دوره را با در نظر گرفتن نقش عاملان اجتماعی و محلی مانند اصناف، کسب‌وکارهای خانوادگی، بازرگانان و بدنه کارگری بررسی می‌کند. این کتاب نشان می‌دهد که پیدایش نهادهای اقتصادی مدرن، بانک خصوصی و نهادهای رفاهی نظیر تأمین اجتماعی، تنها محصول اعمال سیاست‌های از بالا نیستند، بلکه محصول نوعی رابطه اجتماعی هستند که به شکل تاریخی و طی زمان ایجاد می‌شود و چگونگی ارتباط گروه‌های مختلف اجتماعی، از جمله کارگران، روشنفکران، اصناف و اتحادیه‌ها، با یکدیگر و با حکومت، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌دهی به آن دارد.

مقاله «از تاریخ کارگری «قدیم» تا «جدید»؛ تحول تاریخ‌نگاری کارگری در ایران» اولین مقاله از کتاب یادشده است که به قلم تورج اتابکی، پژوهشگر ارشد مؤسسه بین‌المللی تاریخ اجتماعی آمستردام، نوشته شده. اتابکی در این مقاله به مرور تاریخ تاریخ‌نگاری کارگری ایران و تحولات آن در صد سال گذشته پرداخته است؛ تحولاتی که بی‌ارتباط با تغییرات بین‌المللی نیستند. تاریخ‌نگاری کارگری ایران، طی سال‌ها، از گرایش‌های ذات‌گرا و غایت‌گرا، به نوعی تاریخ‌نگاری اجتماعی پیچیده‌تر تغییر شکل یافته است که می‌کوشد پیچیدگی‌های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی را هم در نظر بگیرد. به‌علاوه، تاریخ‌نگاری روابط کار ایران، در طی زمان، از رویکردهایی که صرفا به کارگران سازمان‌یافته و مبارزات آن‌ها می‌پرداخت، فاصله گرفت و به شکلی از تاریخ‌نگاری روی آورد که عاملیت و زندگی روزمره کارگران سازمان‌نیافته و زحمتکشان فقیر را هم در تحلیل خود لحاظ کند. در ادامه، بخش اول این مقاله را با ترجمه مهسا جزینی می‌شنویم.