علیه فرهنگ نهادینه نهانکاری

در ورود به موضوع شفافیت پیش از پرداختن به هر موضوع دیگری، باید آنرا در بستر فرهنگی مورد بررسی قرار داد. اصالتا برخی ایرانی‌ها به لحاظ فرهنگی هرگز انسان‌های علاقه‌مند به شفافیت نیستند. از دوران کودکی چنین باور‌هایی را به ما القا می‌کردند که مثلا غذایی را که برایت گذاشتم، در مدرسه شخصا و یواشکی بخور و... در فرهنگ ما چنین گزاره‌هایی فراوان است. به نوعی می‌توان گفت پنهانکاری و عدم شفافیت در فرهنگ ما به نوعی نهادینه شده است.

موضوع کلیدی دیگر این است که باید پرسید شفافیت چیست؟ در پاسخ احتمالا با دسترسی آزاد به اطلاعات و مواردی از این دست مواجه هستیم که دقیقا ناشفاف هستند. اما واکنش مردم به موضوع شفافیت پیرامون سوالاتی از قبیل میزان حقوق وزیر یا نمایندگان مجلس و... است که این می‌تواند دلیلی بر اهمیت اعداد و ارقام برای آنان باشد، علت وجود چنین دغدغه‌ای این است که در این زمینه‌ها به مردم اطلاعات صحیح داده نشده است؛ همه ما هم قیاس به نفس می‌کنیم یعنی، چون من حقوقم را به دیگران نمی‌گویم پس حتما حقوقی هم که اعلام می‌کنم درخصوص دریافتی وزیر، آن هم اشتباه است. پس اگر شخصی واقعیتش را هم بگوید استنباط ما این است که دروغ می‌گوید. اما واقعیت این است که غیر از شفافیت در حوزه مالی و اقتصادی ما مشکلاتی در شفافیت سیاسی داریم که فقدان آن بی‌اعتمادی به همراه داشته است.

جمهوری اسلامی با یک پشتوانه فکری و دینی ۴۰ سال است که نظام سیاسی ما را تشکیل داده است. ۴۰ سال زمان زیادی برای بالنده شدن یک تفکر سیاسی در یک حاکمیت نیست. بنابراین شاید بسیاری از بحث‌های امروز که به عنوان چالش مطرح هستند در آینده‌ای نزدیک ساده‌انگارانه به نظر برسند.

شفافیت در سال‌های اخیر با شعارزدگی مواجه شده و این آفت شفافیت است. هرچند حوزه‌های دیگر هم درگیر این معضل هستند، اما در خصوص شفافیت این اتفاق بسیار بیشتر روی داده است. هنگامی که فضای شتاب‌زده افشاگرانه و برملا ساختن دست‌های همه بر جامعه حاکم شود، مدیریت فضا دشوار می‌شود. آگاهی من در خصوص حقوق دریافتی سایر افراد جامعه چه تبعات مثبتی برای جامعه به دنبال دارد؟ اگر فضای شفاف‌سازی جامعه به سمت شعار همه باید شفاف شوند، حرکت کند، پیامد‌های اینچنینی هم خواهد داشت.

از این رو، ضروری است حوزه شفافیت و حیطه آن کاملا روشن شود. آیا این حیطه عمودی است یا افقی؟ آیا وزیر باید از حقوق و مزایا همه کارمندان مطلع باشد؟ اگر من کارمند باشم باید از میزان حقوق وزیر مطلع باشم؟ یعنی اطلاعات من باید برای دیگران مهم باشد یا بالعکس!